Een cowboy had teruggeschoten

Een cowboy had teruggeknald, maar George Bush hield zijn hoofd koel. Voor het oog van de wereld gedist door een ex-KGB-agent, en wat doet-ie? Hij telt tot tien, laat zijn minister van Defensie er een dag later een grapje over maken („Eén Koude Oorlog was meer dan genoeg”) en zegt zelf nadat er een halve week is verstreken: Ach, Rusland en Amerika hebben nu eenmaal een complexe verhouding. Soms zijn we het met elkaar eens, soms niet. Maar we kunnen samen veel problemen oplossen – en in die geest zal ik met Vladimir blijven samenwerken. Verstandig, zou je zeggen.

Terwijl hij toch even geslikt moet hebben, ervan uitgaande dat hij niet vloekt, toen hij hoorde wat Poetin zaterdag in München allemaal over de Verenigde Staten had beweerd. Na hun eerste ontmoeting, in 2001, was Bush nog door een journalist gevraagd: is dit een man die Amerikanen kunnen vertrouwen? En de nieuwe Amerikaanse president had geantwoord: Ik heb hem in de ogen gekeken en een indruk gekregen van zijn ziel. Ik vond hem erg direct en betrouwbaar.

Direct is Poetin in elk geval nog steeds. Amerika is een gevaar voor de wereld, betoogde hij in München voor een zaal vol Amerika-vrienden – regeringsleiders, ministers, hoge militairen en veiligheidsexperts. Met zijn „bijna onbeperkte hypergebruik van geweld” zou Washington een nieuwe nucleaire wapenwedloop aanjagen. Amerika gaat op allerlei vlak zijn nationale grenzen te buiten, aldus Poetin.

We leven in „een unipolaire wereld, met één machtscentrum, één heerser” – de VS. „Met democratie heeft het niets te maken.” En: „Niemand voelt zich meer veilig.” En dat alles van de man die hard bezig is om in eigen land de democratie aan banden te leggen.

Sinds die tirade hebben velen geprobeerd om opnieuw in Poetins ziel te kijken – maar deze keer leverde het geen helder beeld op. Was het een staaltje bravoure om indruk te maken in eigen land? Een uiting van frustratie, omdat Rusland zich bekocht voelt dat de NAVO na de vreedzame ontmanteling van de Sovjet-Unie is blijven uitbreiden richting Russische grens?

Of kregen we hier de ‘ ware Poetin’ te zien, de autoritaire leider die terugverlangt naar de voorbije sovjettijden met hun geharnaste retoriek? Was het een aankondiging dat Rusland, kort geleden nog armlastig en onzeker, terug is op het wereldtoneel? En dat Amerika, verzwakt door het debacle in Irak, weer tegenspel krijgt? Deed Poetin hier een weinig subtiele poging om de Atlantische bondgenoten uit elkaar te spelen?

Dat laatste is in elk geval niet gelukt. Bijval heeft de Russische leider niet gekregen – terwijl er in Europa toch heel wat kritiek leeft op de manier waarop Amerika zijn macht gebruikt in de wereld. Maar als kampioen van een rechtvaardiger wereld heeft Poetin nu eenmaal weinig geloofwaardigheid. En dus riepen sommigen: Schande! of: dit klinkt naar een nieuwe Koude Oorlog! En deden de anderen daar in München maar alsof ze niets hadden gehoord.

De Amerikaanse senator Lindsey Graham constateerde tevreden dat Poetin met één toespraak meer had gedaan voor de toenadering tussen Europa en VS, dan de bondgenoten zélf in tien jaar voor elkaar kunnen krijgen. Maar wie dat gelooft houdt zichzelf voor de gek. Die miskent de Europese ongerustheid over de Amerikaanse buitenlandse politiek. Die miskent hoeveel internationale geloofwaardigheid de VS onder Bush hebben verspeeld.

Want niet alleen kreeg Poetin geen bijval, hij kreeg ook geen tegenspraak van betekenis. Hij mag cynisch en hypocriet gebruik hebben gemaakt van de situatie. Maar veel Europeanen zullen het gevoel hebben gehad dat hij bij al zijn overdrijving ook een aantal legitieme punten van kritiek op de VS aan de orde stelde.

Het hoogtepunt van het Amerikaanse unilateralisme is al enige tijd voorbij. Washington bejegent bondgenoten weer met meer respect, heeft het nut van diplomatie en de VN herontdekt en bereikte samen met China zowaar een doorbraak in de onderhandelingen met Noord-Korea, een van de leden van de ‘As van het Kwaad’.

Dat is mooi, maar daarmee is de zelfaangerichte schade aan Amerika’s statuur nog niet hersteld. Dat is dagelijks te zien. De woorden van Bush en zijn regering overtuigen niet meer. Hij mag keer op keer zeggen dat hij niet uit is op oorlog met Iran. Maar ook voor bondgenoten is het moeilijk dat echt te geloven. Bewijzen voor Iraanse betrokkenheid bij het geweld in Irak doen onvermijdelijk denken aan de nepbewijzen die Colin Powell presenteerde om de Irak-oorlog te rechtvaardigen.

De rede van Poetin kan Bush negeren. Maar zijn verlies aan gezag in de wereld niet. Hij heeft alleen nog maar weinig tijd om te proberen de schade, voor hemzelf en zijn land, te herstellen.

Juurd Eijsvoogel is redacteur van NRC Handelsblad