‘Eigentijds ballet verdwijnt vanzelf ’

De Russische danseres Natalia Makarova is in Amsterdam om haar versie van La Bayadère in te studeren. Het bevat alle grote thema’s: passie, liefde, jaloezie en misdaad.

Nathalia Makarova Foto Bram Budel Prima ballerina Nathalia Makarova, diva van het klassieke Russische ballet. Het nationaal ballet speelt haar versie van La Bayadre. Donderdag 15 feb is de primiere. FOTO: BRAM BUDEL Budel, Bram

amsterdam, 15 febr. - De aanblik gaat door merg en been. Middenin de pas de deux van de Indiase tempeldanseres Nikiya en haar grote liefde, de krijger Solor, gaat de ballerina door haar voet. Ze moet stoppen, ze grijpt hem, haar gezicht vertrokken van pijn. Solor stapt opzij en wacht, handen in de zij. Ze lijken allebei opeens klein in het monumentale, donkere bos dat het decor vormt van La Bayadère, een klassiek balletsprookje dat Het Nationale Ballet vanaf vanavond integraal uitvoert.

Directeur Ted Brandsen loopt op Nikiya toe, met in zijn kielzog een klein, blond dametje met een grote sjawl om haar schouders. De ballerina maakt deel uit van de tweede cast, en ze wil per se doorgaan: deze voetblessure kent ze, die speelt op en verdwijnt weer, maar haar rol heeft ze nog niet eerder met het orkest kunnen doornemen. Dus ze danst.

„Ik herken haar houding”, zegt Brandsen later. „Ik heb zelf ook wel met blessures gedanst, vroeger. Je weet precies waar je wilt komen, dus negeer je de pijn maar even totdat je er bent. En deze danseres is van zo’n hoog niveau dat ik haar vertrouw. Ze kent zichzelf. Ze gaat straks wel naar de dokter.”

Het dametje met de shawl, zelf een van de beroemdste klassieke ballerina’s van haar tijd, ziet het iets anders. „Achteraf denk ik weleens: ik had beter naar mijn lichaam moeten luisteren”, zegt Natalia Makarova (St. Petersburg, 1940). „Dan had ik minder last gehad van blessures. Maar het ballet stelt nu eenmaal hoge eisen, en dansers zijn fanatiek. We zijn perfectionisten. En dit gezelschap heeft te weinig solisten voor de hoofdrollen, vind ik. Ze worden te vaak gebruikt.”

Makarova is in Amsterdam om haar versie van La Bayadère, van oorsprong een Russisch ballet uit 1877, in te studeren. In 1974, vier jaar nadat Makarova tijdens een tournee van haar toenmalige werkgever het Kirov Ballet besloot om de Sovjet-Unie te ontvluchten en in het westen te blijven, presenteerde ze met het American Ballet Theatre in New York de groepsscène ‘Kingdom of the Shades’ (Het Schimmenrijk) uit La Bayadère.

Critici en publiek waren verbluft. „Elk meisje op het podium lijkt zich bewust van de spectaculaire vooruitgang die ze maakt”, juichte de danscritica van tijdschrift The New Yorker. Makarova, die als danseres ook geprezen werd om haar inlevingsvermogen, had leven in het ensemble geblazen. Zes jaar later danste de groep het hele ballet, waarin een Indiase tempel en tulbanden de klassieke passen een exotisch tintje geven.

Bij het coachen van de dansers van Het Nationale Ballet, dat ze prijst als een „professioneel gezelschap”, concentreerde Makarova zich op de dramatische invulling van de rollen. „Elke goede danser is tegelijkertijd ook een acteur”, zegt ze. „Voor de scène van het schimmenrijk zei ik tegen het corps de ballet: neem afstand, verwijder jezelf uit deze wereld, wees subliem. Dat doe je bijvoorbeeld door je blik nét iets boven de horizon te richten, en elk oogcontact te vermijden. Zo kun je met het lichaam alles uitdrukken.”

Over de relevantie van La Bayadère voor een modern publiek heeft Makarova geen enkele twijfel. „De tijd velt het beste oordeel”, zegt ze. „Alle zogenaamd eigentijdse balletten verdwijnen vanzelf weer, terwijl de klassieken blijven. En waarom? Omdat mensen verhalen willen horen, ze willen worden meegesleept op een emotioneel en spiritueel avontuur. Het verhaal van La Bayadère kan iedereen volgen, en het bevat alle grote thema’s: passie, liefde, jaloezie, misdaad, straf. De ideale liefde tussen Nikiya en Solor bestaat alleen dáár...” Ze wijst omhoog. „Ze moeten er heel lang op wachten. Zo is het in het echt ook. Aardse liefde vertoont altijd grote gebreken.”

Het Nationale Ballet, ‘La Bayadère’, t/m 6/3 in Het Muziektheater, Amsterdam. Kaarten via tel. 020-6255455. Zie ook www.het-ballet.nl