Voeden kan ook sneller, met een slangetje

Het aantal ouderen groeit, terwijl er niet genoeg verzorgend personeel is.

Daardoor komt de kwaliteit van de ouderenzorg onder druk te staan.

Van de bakkerij naar de bejaardenverzorging. Voor Claudia Bongers (36) is het een droom die uitkomt. „Ik heb altijd al met ouderen willen werken. Maar door een mislukte opleiding werd het de bakkerij.” Ze rondt binnenkort een verkorte opleiding voor ziekenverzorger af bij verzorgingshuis Petrusberg in Roermond. „Het lukt ons niet om personeel van de markt te halen, dus zijn we ze maar zelf gaan opleiden”, zegt Iman Varossieau, hoofd personeel van de zorggroep waartoe het verzorgingshuis behoort.

De komende decennia kan iedereen die in de verzorging kan werken zo aan de slag. Het aantal 70-plussers verdubbelt tot 2050, blijkt uit bevolkingsprognoses, en dit vergt veel extra zorgpersoneel. Nu zijn er vier 70-plussers per bejaardenverzorger. Als het aandeel bejaardenverzorgers in de beroepsbevolking niet wijzigt, dan moeten zij per persoon in 2035 het dubbele aantal verzorgen.

Ouderen zijn veel vaker ziek dan jongeren. En zolang er geen ‘alzheimerpil’ bestaat, moeten velen van hen tegen het eind van hun leven continu worden verzorgd. Het aantal demente bejaarden zal stijgen van 200.000 nu tot bijna een half miljoen in 2050, zo verwacht de Gezondheidsraad.

Door de vergrijzing en een stijgende zorgbehoefte van een steeds welvarender bevolking is de zorg dé banenmotor van Nederland. Nu de economie aantrekt, is één op de vijf nieuwe banen er een in de zorg. Tussen 2005 en 2011 komen er 120.000 zorgbanen bij, als de vraag naar zorgpersoneel jaarlijks inderdaad met 2,1 procent groeit, zoals het Centraal Planbureau verwacht.

Op dit moment valt het personeelstekort in de zorg nog mee, zo laten vacaturecijfers van het CWI zien. Maar in de bejaardenzorg zal dat niet lang meer duren. Voor ziekenverzorgenden verwacht onderzoeksbureau Prismant al snel grote knelpunten. Dit bureau brengt jaarlijks voor onder meer het ministerie van Volksgezondheid de arbeidsmarkt in de zorg in kaart.

Prismant verwacht vooral bij verpleeg- en verzorgingshuizen personeelstekorten. In 2011 kunnen zij 7,5 procent van hun banen niet vullen, voorspellen de onderzoekers. Ziekenhuizen hebben minder te vrezen: daar ontstaat een personeelstekort van 2,5 procent. Artsen en hoog opgeleide verpleegkundigen zijn er voorlopig voldoende.

Waarom worden niet meer ziekenverzorgenden opgeleid? Ondanks de grote vraag naar personeel zitten de opleidingen niet vol. Tegenover het groeiend aantal ouderen staat een dalend aantal jongeren, de zogenoemde ontgroening. Bovendien is de zorg is bij hen niet zo populair, zegt Hanneke Cloudt, hoofd personeelszaken van Respect zorggroep Scheveningen. Zeker niet nu de economie aantrekt. Cloudt is verantwoordelijk voor personeel van het grote verpleeghuis Bosch en Duin.

„Bij een economische neergang is de stabiliteit van de zorg een pluspunt. Bij economische opleving kiezen jongeren liever wat anders”, zegt Cloudt. De aanwas van jonge ziekenverzorgers zal de komende jaren dus eerder verslechteren dan verbeteren. De zorg moet verder kijken, zegt oud-voorzitter van vakcentrale CNV Anton Westerlaken. Hij is lid van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg en bestuursvoorzitter van gehandicaptenzorggroep ’s Heeren Loo.

„Als zorginstellingen simpelweg tegen elkaar gaan opbieden om de schaarse jongeren binnen te halen, dan zijn zij op de lange termijn allemaal verliezers. Ze vissen immers allemaal in dezelfde, steeds kleiner wordende vijver.”

Net als Petrusberg in Roermond kijkt ook Bosch en Duin naar andere oplossingen. Zo doet het verpleeghuis mee met een scholingsproject voor werklozen. De gemeente Den Haag, het CWI en een aantal zorginstellingen scholen dit jaar 110 werklozen om voor een baan in de zorg.

Het aanbod van herintredende vrouwen valt Cloudt tegen. „Als zij eenmaal de band met ons kwijt zijn, komen ze heel moeilijk weer terug.” Daarom probeert ze te voorkomen dat vrouwen stoppen met werken. „We moedigen ze aan hier te blijven werken, al is het maar voor een paar uur per week. We proberen zo soepel mogelijk om te gaan met hun roosterwensen, wat belangrijk is voor vrouwen met kinderen.”

Wanneer de nood aan de man komt, denkt Cloudt een groter beroep op het huidige personeel te kunnen doen. De meesten werken parttime. Bosch en Duin deed daarmee positieve ervaringen op tijdens de krapte in 2001. „Toen hebben we hier op het verpleeghuis drie zomers zelf kinderopvang georganiseerd, dat maakte het voor vrouwen makkelijker om meer uren te werken.”

Ook ziet Cloudt nog ruimte in het vrijspelen van verplegend personeel. „We hebben enige tijd terug een beddenservice geïntroduceerd. Dan hoeven gediplomeerde verpleegkundigen geen bedden meer op te maken.”

Het enthousiasme voor het aantrekken van buitenlandse werknemers is niet groot. Verzorgingshuis Petrusberg heeft geen buitenlanders, „behalve Belgen dan, maar die heb je hier sowieso”, zegt personeelschef Varossieau. Hij ziet de communicatie als struikelblok. „In de zorg is het noodzaak dat je in je eigen taal aangesproken wordt, denk aan medicijnengebruik.”

Na uitgebreide selectie durfde Bosch en Duin het wel aan vier Poolse verplegers aan te nemen. Dat was in 2001, bij grote krapte. „Poolse verpleegkundigen mogen meer medische handelingen verrichten dan Nederlandse. We hebben bij de werving goed gelet op hun vaardigheden. Ook moesten ze in Polen al een cursus Nederlands volgen”, zegt Cloudt.

De instroom van buitenlands personeel is tot nu toe beperkt. Zelfs bij de grote krapte van een paar jaar terug verleende het CWI jaarlijks maar 500 tewerkstellingsvergunningen aan buitenlandse verpleegkundigen. Nu de helft. Volgens de Raad voor Volksgezondheid en Zorg komt maximaal een half procent van alle verzorgenden en verpleegkundigen uit het buitenland.

Taal is hét grote struikelblok, geeft buitenlands personeel ook zelf aan, zelfs als zij hier al een tijd werken. Dat blijkt uit onderzoek van de Tilburgse universiteit. Buitenlands personeel om Nederlandse ouderen te verzorgen, is niet in duizendtallen te verwachten.

Wat betekent het als het niet lukt om genoeg verzorgend personeel te vinden? De enige oplossing is dat bejaardenverzorgers nóg efficiënter gaan werken. Zij werken inmiddels al met op de minuut afgestemde roosters. De kwaliteit van de zorg komt dan onder druk te staan. Zo werden in de vorige krapteperioden bejaarden op bepaalde dagen niet meer uit bed gehaald: zogeheten pyjamadagen.

Volgens Westerlaken wordt dan discussie over de vraag wat nog mensvriendelijke zorg is onvermijdelijk. „Neem het voeden van bejaarden. Dat is tijdsintensief. Hoe belangrijk is de gezelligheid van samen eten? Willen we de slikfunctie overeind houden? Het kan anders, sneller. Door een slangetje direct in de maag. Zo komen precies de afgepaste hoeveelheid calorieën het lichaam binnen.”

Lees meer over de krappe arbeidsmarkt in een serie artikelen op www.nrc.nl/economie