Een stad vol kwetsbare pubers

Turkije wijst na de moord op journalist Hrant Dink beschuldigend naar Trabzon.

De trotse gemeenschap wantrouwt liberaal Istanbul.

Trabzon kwam twee jaar geleden al in het nieuws toen er bijna een enorme lynchpartij uitbrak na geruchten dat de Turkse vlag werd verbrand. Foto AFP A man walks past a Turkish flag in Trabzon Black Sea, 02 February 2007. Turkish police have charged Ogun Samast, 17, from Trabzon with the murder of prominent Turkish Armenian editor Hrant Dink, a year after another teenager shot dead an Italian Catholic priest as he prayed in his church in the same city. AFP PHOTO / MUSTAFA OZER nationalisme islam AFP

Opa Samast is 75 en lijdt aan een longziekte door zijn vele jaren werk in de kolenmijnen in Zonguldak. Maar hij is zo geëmotioneerd door de moord die zijn kleinzoon Ogün een maand geleden pleegde op de Armeens-Turkse journalist Hrant Dink, dat hij van zijn stoel opspringt en steeds harder begint te praten.

„Ogün was een goede jongen”, zegt hij in zijn huis in Çalköy bij Trabzon aan de Zwarte Zee. De tranen staan in zijn ogen. „Als ik geweten had wat hij van plan was, dan had ik hem tegengehouden.” Maar waarom vermoordde Ogün Dink? „Ik mag niet liegen van God. Ik weet het niet, ik weet het niet. Hij werd gebruikt.”

Ogüns grootvader is niet de enige die de moord nog niet heeft kunnen duiden. Eigenlijk verkeert heel Turkije nog in schok. En terwijl Samast vooral nadenkt over zijn kleinzoon, wijzen veel Turken beschuldigend naar Trabzon. Steeds duidelijker is het dat Ogün niet alleen handelde en dat er in Trabzon een hele cel van extremistische nationalisten actief was. Daarnaast was de moord op Dink niet het eerste geval van extremistisch geweld: vorig jaar werd in de stad ten tijde van de rel over de Deense spotprenten rond de profeet Mohammed een Italiaanse priester vermoord. En daarvoor al kwam Trabzon in het nieuws toen een gerucht dat de Turkse vlag werd verbrand, bijna tot een enorme lynchpartij leidde.

Trabzon is een gesloten gemeenschap die door alle negatieve aandacht alleen nog maar geslotener lijkt te zijn geworden. „En wat kom jij hier doen?”, vraagt een puber in het centrum van de stad als hij de microfoon ziet. „Geef je verslag van het nieuws of verzin je zomaar wat?”

Nu Trabzon in de beklaagdenbank zit, is er een aantal reacties te onderscheiden. Een daarvan is om de daad van Samast minder erg te maken door vergelijkingen te trekken met geweld elders. „Kijk hier eens”, zegt Muhammet Özturk, de voorzitter van de MHP, de Partij van Nationalistische Actie, in de stad. „Tientallen jongens uit Trabzon hebben hun leven gegeven in de strijd tegen de (Koerdisch-extremistische) PKK. Schrijven Europese journalisten ooit over hoe zij werden vermoord?”

Een andere reactie is te wijzen op de „vooroordelen” van Turkije en dan met name de media jegens Trabzon die maakt dat de stad nu onterecht wordt aangepakt. „De (Turkse) media schreven dat de familie van de moordenaar van de Italiaanse priester trots op hem was”, zegt Lütfü Karakullukçu van de sociaal-democratische oppositiepartij CHP. „Maar gisteren was er een herdenking en familie van de dader heeft de nabestaanden van de priester ontmoet. En was het niet de vader van Samast die hem aangaf?”

Het meest voorkomende weerwerk is te zeggen dat niet alleen Ogün Samast maar heel Trabzon werd gebruikt. „Ik kan niet uitsluiten dat uiteindelijk Armeniërs achter deze aanslag zitten”, zegt advocaat Selcuk Özderya, een opinieleider in de stad. „Dink had toch altijd meningsverschillen met de Armeense diaspora.”

Niet iedereen denkt zo. Journalist Yakup Karbuz komt oorspronkelijk uit Çalköy en is een ver familielid van Ogün Samast. Hij weet hoe bekrompen de geesten in Trabzon soms kunnen zijn. Zo kreeg hij kritiek omdat zijn beste vriend uit Tunceli komt en dus Koerdisch is. „Waarom pap jij aan met de vijand? zeiden ze.” Volgens Karbuz is de huidige crisis in Trabzon begonnen in de jaren tachtig. Tot dan kende de stad een sterk cultureel leven. Maar toen vertrokken de culturele elite en de bourgeoisie naar Istanbul en de nieuwkomers in Trabzon kwamen uit arme dorpen in de regio. Toen de Sovjet-Unie ten onder ging, arriveerden legioenen Russische prostituees in Trabzon, aldus Karbuz. Met hen kwam de maffia die de stad nog meer deed verloederen. Voeg daarbij de grote werkloosheid, met name onder jongeren. „Veel pubers hangen rond op straat, zijn verveeld en gefrustreerd en worden zo een gemakkelijke prooi voor extremisten.”

En dan was er van oudsher de opvatting dat Trabzon „het cement van Turkije” was, dat de eer van het land moet verdedigen. Die nationalistische gevoelens werden alleen maar sterker omdat het liberale Istanbul Trabzon steeds vaker voor schut zette. Zo is er de eeuwige rivaliteit tussen voetbalclubs uit Istanbul en het verbazingwekkend sterke Trabzonspor. „De voetbalpers in Istanbul zegt al jaren dat wij barbaren zijn”, aldus Karakullukçu van de CHP. Ook grapjes dat inwoners van Trabzon geen Turken zijn omdat Trabzon en omstreken ooit het hart waren van het (Griekse) rijk van Pontus, komen, zo zegt Karbuz, hard aan in de stad.

En zo ontstaat een beeld van Trabzon: een stad in verval met een nationalistische identiteit die het liberale Istanbul wantrouwt en vindt dat uiteindelijk zij de eer van Turkije moet verdedigen. Hoe kun je in zo’n stad een cultuuromslag teweeg brengen? De Turkse regering heeft hard ingegrepen. Ankara heeft inspecteurs naar Trabzon gestuurd. Het hoofd van de politie en de gouverneur zijn van hun functie ontheven.

Maar volgens Karbuz zijn het vooral de intellectuelen die Trabzon nu te hulp moeten schieten om de oude mentaliteit van de stad te doorbreken. Of zij dat zullen doen, staat nog te bezien – „Alleen hagedissen willen in Trabzon wonen”, schreef een vooraanstaande journalist ooit – maar Karbuz is ervan overtuigd dat de mensen hen serieus nemen en naar hen luisteren.

Bekijk Trabzon online: trabzon .gov.tr/eng/eng_index.aspx

    • Bernard Bouwman