Een frisse ploeg met ervaring

Blijdschap alom gisteren.

Maar Balkenende IV telt wel enkele verrassingen.

Stuk voor stuk stralend. PvdA-leider Wouter Bos, ChristenUnie-voorman André Rouvoet en waarnemend fractievoorzitter van het CDA Maxime Verhagen deden gisteravond geen moeite hun blijdschap te verbergen. Binnen een paar uur hadden zij met formateur en beoogd premier Jan Peter Balkenende (CDA) de ministersploeg voor het vierde kabinet Balkenende rond.

Bij het CDA domineren de oudgedienden en de Haagse namen, wat niet verrassend is voor een partij die regeringsdeelname prolongeert. Soms vanwege bewezen kwaliteiten (Donner, Hirsch Ballin), soms ook omdat om bepaalde personen domweg niet heen kon worden gegaan (Onderwijsminister Van der Hoeven, die naar Economische Zaken gaat). Andere oudgedienden werden tegen hun zin wél gepasseerd, zoals Ben Bot (wilde op Buitenlandse Zaken blijven) en Agnes van Ardenne (zat op Ontwikkelingssamenwerking).

De PvdA kiest in de ministersploeg voor een evenredige verdeling van mannen en vrouwen, zoals vice-premier en minister van Financiën Wouter Bos direct benadrukte. Hij is, zei hij, zeer tevreden over zijn ploeg van „echte sociaal-democraten” met een combinatie van „veel ervaring en frisheid van buiten Den Haag”.

De ChristenUnie ten slotte speelt op zeker met André Rouvoet als vice-premier en minister voor Jeugd en Gezin en de Haagse veteraan (senator, eerder Tweede Kamerlid) Eimert van Middelkoop voor Defensie.

De verdeling van de posten was maandagavond al rond gekomen. De sleutel van die verdeling lag bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Toen die post definitief aan het CDA werd toebedeeld, was de rest van de puzzel eenvoudig te leggen. De christen-democraten wilden voorkomen dat zowel Financiën als Sociale Zaken in handen van de PvdA zou komen. Daarmee zou de balans in de sociaal-economische kern van het kabinet te veel naar de PvdA doorslaan, meende het CDA.

Het CDA had Sociale Zaken ook om een andere reden nodig: Piet Hein Donner kon niet terugkeren naar zijn oude departement, Justitie. Donner zelf had daar niet zoveel problemen mee. Maar het CDA vreesde niet te kunnen uitleggen hoe een minister die vlak na de zomer ontslag nam wegens de nasleep van de Schipholbrand, een paar maanden later terug zou keren op datzelfde departement. Donners stand-in Ernst Hirsch Ballin had laten weten graag nog vier jaar bij te tekenen op Justitie. Zijn wens werd gehonoreerd. Verhagen: „We zijn blij dat hij het weer wil doen.”

En dus werd voor Donner de post Sociale Zaken bedacht, een terrein waar de oud-minister in zijn tijd als Staatsraad veel mee van doen had (hij schreef onder meer een lijvig rapport over de hervorming van de WAO). Bos zet daar nu de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb als staatssecretaris tegenover. Een om meerdere redenen interessante combinatie, zowel politiek inhoudelijk als qua geloofsovertuiging: Donner is belijdend christen, Aboutaleb moslim.

Het wisselgeld voor het verlies van Sociale Zaken werd het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Daar komt dan ook de grote verrassing van dit kabinet, moleculair bioloog en Buitenhof-columnist Ronald Plasterk. Ingewijden in de PvdA zien in Plasterk degene die het vrijzinnige en atheïstische geluid in het kabinet moet gaan verwoorden. „Iemand die Donner intellectueel aankan”, aldus een betrokkene gisteravond. Volgens Bos was zowel Balkenende als Rouvoet erg enthousiast over Plasterk, die al in een vroeg stadium bij het regeerakkoord betrokken was middels een door hem geschreven maatschappijvisie die volgens alle betrokkenen wonderbaarlijk goed aansloot bij de maatschappijvisie die Donner namens het CDA had geschreven.

Niet alleen mag de PvdA de minister leveren, een van de twee staatssecretarissen komt ook van die partij. Het CDA levert de andere onderwijs-staatssecretaris: partijvoorzitter Marja van Bijsterveldt.

De meest verrassende CDA-minister is Ab Klink, nu directeur van het wetenschappelijk bureau van het CDA, die naar Volksgezondheid gaat. Verhagen gaf in een toelichting op de CDA-ploeg hoog op van Klink, die hij de „auctor intellectualis” van het zorgstelsel noemde. Klink stond, samen met Balkenende (met wie hij goed bevriend is), aan de basis van het gedachtegoed van het huidige CDA.

Nu de verdeling van ministersposten en de staatssecretariaten rond is, wordt ook duidelijk wie de fractievoorzitters van de coalitiepartijen zullen worden. Bij het CDA heeft de katholieke staatssecretaris Pieter van Geel de beste kansen. Bij de ChristenUnie is al nagenoeg zeker dat Rouvoets secondant en Kamerlid Arie Slob de voorzittershamer overneemt. Bij de PvdA is met het vertrek van Timmermans en Dijksma naar het kabinet ook bijna duidelijk wie de fractievoorzitter wordt, Bos’ secondant in de onderhandelingen, Jacques Tichelaar.