De sleutel lag bij Sociale Zaken Twee ministers zonder ministerie

De coalitiepartners hebben gisteren een akkoord bereikt over de verdeling van de ministeries. Wat zijn de nieuwe verhoudingen?

De ministeries zijn verdeeld, nu de ministers nog. De onderhandelaars voor een nieuw kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie hebben gisteravond de posten verdeeld. De onderhandelaars, Maxime Verhagen (CDA), Wouter Bos (PvdA) en André Rouvoet (ChristenUnie), zeiden dat ze dik tevreden waren over wat ze binnengehaald hadden.

De onderhandelaars moeten in een ingewikkeld krachtenspel net zo lang schuiven totdat de machtsverhoudingen precies kloppen. Er zijn twee complicerende factoren: de ministeries kijken over hun schouder mee, ervoor beducht dat zij geen macht inleveren. En de verdeling moet kloppen met het personeelsbeleid van de partijen. Kandidaten om wie partijen niet heen kunnen, moeten een goede plek krijgen.

De verdeling die gisteren onder leiding van formateur Balkenende (CDA) is afgesproken, ademt de sfeer van een moeizaam bevochten compromis tussen CDA en PvdA. Het CDA heeft acht ministers gekregen, de PvdA zes en de ChristenUnie twee. Dat aantal was al eerder afgesproken, maar gisteren werd duidelijk welke ministers de partijen mogen leveren. Naast de minister-president levert het CDA ministers voor Buitenlandse Zaken, Justitie, Verkeer en Waterstaat, Economische Zaken, Landbouw, Sociale Zaken en Volksgezondheid. De PvdA krijgt Financiën (die plek is voor partijleider Bos), Ontwikkelingssamenwerking, Binnenlandse Zaken, Onderwijs, VROM en een projectminister voor de nieuwe post Integratie en Wijkverbetering. Voor de ChristenUnie blijven twee posten over: Defensie en Jeugd en Gezin.

Om politieke redenen is de belangrijke ‘vierhoek’, een soort sociaal-economisch kernkabinet, uitgebreid met twee posten. De minister van Onderwijs (een PvdA’er) mag aanschuiven, alsmede vice-premier Rouvoet (ChristenUnie, de beoogd minister van Jeugd en Gezin).

Zo heeft het CDA niet de overhand in het belangrijkste deel van het kabinet. Het totaal aantal bewindslieden is uitgekomen op 27, één meer dan in het vorige kabinet. Dit is opmerkelijk, want het nieuwe kabinet had in het regeerakkoord nog afgesproken te willen snijden in de omvang van de rijksoverheid.

De sleutel van de verdeling van de kabinetsposten lag, zo blijkt, bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Vervolg FORMATIE: pagina 3

FORMATIE

FORMATIE

Twee ministers zonder ministerie

Vervolg van pagina 1

Toen die post definitief aan het CDA werd toebedeeld, was de rest van de puzzel eenvoudig te leggen. Die post was cruciaal voor het CDA. De christen-democraten wilden voorkomen dat zowel Financiën als Sociale Zaken in de handen van de PvdA zouden komen. Daarmee zou de balans in de sociaal-economische kern van het kabinet teveel naar de sociaal-democraten doorslaan, meende het CDA.

Daar kwam bij dat een terugkeer van de vorig jaar afgetreden Justitie-minister Donner (CDA) naar zijn oude departement als ongewenst werd beschouwd.

Donner zelf had daar niet zoveel problemen mee, maar het CDA vreesde niet te kunnen uitleggen hoe een minister die vlak na de zomer nog zijn verantwoordelijkheid nam ten aanzien van de nasleep van de Schipholbrand, een paar maanden later weer vrolijk terugkeert op datzelfde departement. Donners stand-in Ernst Hirsch Ballin had ook al laten weten graag nog vier jaar bij te tekenen op Justitie. Dat lijkt nu te gaan gebeuren.

Een zwaargewicht als Donner laten gaan terwijl hij terug wil keren, is voor het CDA geen optie. En dus werd voor Donner de post Sociale Zaken bedacht, een terrein waar de oud-minister in zijn tijd als Staatsraad veel mee van doen had (hij schreef ondermeer een lijvig rapport over de hervorming van de WAO).

De PvdA kon een hoge prijs vragen voor het inleveren van Sociale Zaken. Het wisselgeld werd het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Niet alleen mag de PvdA de minister leveren, een van de twee staatssecretarissen komt ook van die partij. Van Sociale Zaken hebben de sociaal-democraten de portefeuilles emancipatie en kinderopvang weten af te halen. Die gaan naar een apart staatssecretariaat bij OCW.

Media en cultuur, waar nu nog een aparte staatssecretaris voor is, gaan naar de minister van Onderwijs. Die portefeuille wordt daarmee loodzwaar, waardoor ingewijden hardop twijfelen of de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb er nog voor in aanmerking komt. In plaats van Aboutaleb wordt nu de naam van Buitenhof-columnist Ronald Plasterk genoemd.

Volgend probleem: wat doen we dan met Maria van der Hoeven? De CDA-bewindsvrouw is nu nog minister van Onderwijs, maar moet dus plaats maken voor een PvdA’er. Zij heeft, net als Donner, een sterke machtspositie in het CDA en kan dus aanspraak maken op een ministerschap. Misschien wordt dat, als zij dat wil, Economische Zaken. Die post wist het CDA gisteren binnen te halen.

Het lijkt inmiddels wel zeker dat vice-fractievoorzitter Maxime Verhagen naar Buitenlandse Zaken gaat. ChristenUnie-senator Eimert van Middelkoop wordt vermoedelijk minister van Defensie. De post Ontwikkelingssamenwerking is voor de PvdA; onduidelijk is wie deze gaat bezetten.

Er is meer geschoven om de balans tussen de partijen goed te houden. Er komen twee projectministers, die geen departement krijgen maar de ministeries ‘overstijgen’. De een is voor vice-premier Rouvoet van de ChristenUnie: Jeugd en Gezin. Rouvoet gaat inwonen op het ministerie van Volksgezondheid.

De portefeuille van Rouvoet is nog niet duidelijk. Hij moet straks op terreinen van andere ministers gaan werken, zoals jeugdwerkloosheid (nu Sociale Zaken), schooluitval (nu Onderwijs) of jeugdcriminaliteit (nu Justitie). Mede daarom is Rouvoets positie in de sociaal-economische zeshoek van belang: ministeries staan doorgaans geen macht af, tenzij het echt moet. Hij hoeft, zoals hij dat zelf gisteren zei, straks niet „met de pet rond” om wat gedaan te krijgen.

De verdeling is dus rond, op de namen van de bewindslieden na. Dat zal vandaag en morgen rondkomen. Verwacht wordt dat onder meer CDA-Europarlementariër Camiel Eurlings, bestuursvoorzitter van de VU René Smit (CDA) en de Utrechtse hoogleraar Jacqueline Cramer (PvdA) op een kabinetspost kunnen rekenen.

De PvdA wil uiterlijk vrijdag de ploeg rond hebben, vanwege het congres zaterdag. Het CDA en de ChristenUnie hebben nog een paar dagen speling.

    • Egbert Kalse Guus Valk