Vergeet Bin Laden, wie is eigenlijk de cateraar?

Strengere bagageregels op luchthavens in de EU moeten de luchtvaart veiliger maken.

Maar ‘insiders’ zijn een veel grotere bedreiging dan passagiers, stelt Uri Rosenthal.

Sinds 6 november 2006 gelden er op grote luchthavens in de EU strengere veiligheidsregels. Nu zullen veel passagiers wel eens hebben gedacht: ‘Is het nodig dat ieder flesje babymelk of aftershave speciaal wordt gecontroleerd?’

„Wie zich wel eens heeft verdiept in de geest van kwaadwillenden, crimineel of terrorist, weet dat zij altijd op zoek zijn naar de grootste kans van slagen. Hoe meer hordes er op een pad genomen moeten worden, hoe kleiner de kans dat ze dat pad zullen volgen. Zo geldt ook voor luchthavens: hoe meer obstakels, des te kleiner de kans dat ze die target zullen kiezen. Geen enkel systeem is waterdicht, maar dat effect is aantoonbaar.”

Toch zei operationaal directeur van Schiphol Ad Rutten: ‘De pot pindakaas moet uit de bagage, maar duizend boterhammen met pindakaas kan je zo meenemen. Dat valt bijna niet uit te leggen.’

„Maatregelen zijn altijd een compromis tussen veiligheid, uitvoerbaarheid en commerciële belangen. Zo’n compromis kan vreemd overkomen op burgers die niet bij de totstandkoming betrokken waren. Daarom moeten nieuwe regels altijd goed verantwoord worden. Gebeurt dat niet, dan komt er onbegrip en onvrede. Ik pleit altijd voor zo groot mogelijke openheid, over de potentiële gevaren alsook de veiligheidsmaatregelen die je ertegen treft. Dat gebeurt nu te weinig. Vooral in Nederland is er te weinig actieve informatievoorziening over terrorisme. Als er een tijdje niks gebeurt, doen we al snel alsof er niks aan de hand is. Dat is niet goed.”

Critici zeggen juist dat er te veel over de gevaren van terrorisme wordt gepraat; dat het enkel de angst onder burgers voedt.

„De kritiek dat terrorisme wordt gebruikt om mensen bang te maken, hoor je vaak. Maar die kritiek is zelf een vorm van verkapt paternalisme. Onder het motto: zeg maar niks tegen de burgers, want die kunnen dat niet aan. Ik heb liever de feiten open op tafel. Als de Nationaal coördinator terrorisme bestrijding [Tjibbe Joustra, red.] zegt dat de kans op een aanslag in ons land substantieel is, dan lijkt me dat goed om te weten.”

In januari is een Schiphol-medewerker opgepakt wegens cocaïnesmokkel. Is corruptie onder medewerkers een groot probleem?

„Het insiders-probleem is één van de grootste bedreigingen voor de veiligheid in de wereld. Een corrupte medewerker op Schiphol baart mij ook meer zorgen dan een buitenstaander die probeert explosieven aan boord te smokkelen. Criminaliteit van buitenaf is gemakkelijker te bestrijden dan criminaliteit van binnenuit. Veiligheidsexperts zeggen dan ook: vergeet de grote namen. Je hoeft niet bang te zijn dat je Osama bin Laden in het bagageruim aantreft, belangrijker is om te weten wie de cateraar of onderhoudsmonteur is.”

Is het insiders-probleem wel te bestrijden?

„Screening van werknemers helpt. Vaak gebeurde dat in extremen: óf je werd volledig doorgelicht door de AIVD, óf je hoefde alleen een Verklaring omtrent het Gedrag bij de gemeente te halen. Ik zeg: houd periodieke controles. Let goed op de signalen, bijvoorbeeld of een medewerker opvallend vaak nalatig is. Verder is er een zelfreinigend effect: commerciële veiligheidsbedrijven weten dat ze de zaak kunnen opdoeken als er één rotte appel onder hun werknemers zit. Waar men zich ook steeds meer op richt is deep security: het controleren van de controleurs. Vroeger werd vaak top down geredeneerd; is de directeur te vertrouwen? Nu kijkt men meer in de breedte; wie staat er eigenlijk in die winkeltjes op Schiphol?”

Veiligheid hangt dus ook sterk af van vertrouwen.

„Ja, maar vertrouwen baseer je op prestaties. Daarom geloof ik niet in immanente veiligheidssystemen; systemen die intrinsiek veilig zouden zijn, zoals een onkraakbare cockpit. Immers, als je weet hoe je het moet bouwen, kan je ook bedenken hoe je het moet saboteren. We kunnen ons niet volledig wapenen tegen onszelf. Je kan er wel voor zorgen dat je criminelen en terroristen niet onderschat, dat je niet gemakzuchtig wordt.”

Uri Rosenthal is voorzitter van het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement. Rob Wijnberg is redacteur van nrc.next.