Geen raad met dubbele petten

Een dag nadat minister Hirsch Ballin de president van het Europees Hof van de Mensenrechten een hoge onderscheiding had omgehangen, kwam de uitspraak van dit Hof inzake de Somalische asielzoeker. De uitspraak, die de Somaliër in het gelijk stelde, was een gevoelige tik voor de Nederlandse regering én voor de Raad van State, die erop werd gewezen te dicht bij het regeringsbeleid te staan.

De uitspraak van het hof doet de schijnwerper richten op de Raad van State. Dit Hoge College van Staat verenigt twee functies in zich: adviseur van de regering waar het voorgenomen wetgeving betreft, en bestuursrechter. In zijn eerste functie oefent de Raad van State zeker invloed uit, maar deze is transparant en controleerbaar. Anders ligt het bij de functie van bestuursrechter: daar doet de Raad van State bindende uitspraken.

Hoewel de Raad van State in zijn jaarverslag trots schrijft dat hij de bewaker is van ‘de samenhang en de continuïteit van het staatsbestel, de democratische rechtstaat’ kan worden gesteld dat het toch een vreemde figuur is dat adviseur van de wetgever én rechterlijke macht in één college zijn verenigd. Beide taken zijn weliswaar in verschillende ‘afdelingen’ en ‘kamers’ ondergebracht, maar een blik op de personele samenstelling leert dat Afdeling en Kamer een overlap hebben. De scheiding der drie machten die de democratische rechtstaat zo siert (wetgeving, bestuur en rechterlijke macht) is bij de Raad van State zoek.

De leden van andere Hoge Colleges van Staat (beide Kamers, de Ombudsman en de Algemene Rekenkamer) worden (in)direct gekozen, dan wel voorgedragen door de Tweede Kamer. De leden van de Raad van State worden echter aangewezen door de regering, waarbij het principe van het old boys network geldt. Veel oud-politici maken er deel uit, waarbij opvalt dat CDA, D66 en PvdA sterk zijn vertegenwoordigd. Met een hoog gehalte aan voormalige bewindslieden van justitie. Oud-politici van partijen als SP, GroenLinks of ChristenUnie zul je er niet treffen.

De Raad van State is derhalve het enige college dat geen enkele democratische legitimatie heeft, wat het sterkst wordt gesymboliseerd door het feit dat het – evenmin gekozen – staatshoofd formeel de voorzitter is.

Het poldermodel is bij de Raad van State te ver doorgevoerd. De adviesfunctie is op zich nuttig, maar het gezelschap moet toch echt een betere afspiegeling vormen van de politieke verhoudingen. De rechtsprekende functie moet worden losgekoppeld en ondergebracht worden in een apart, zelfstandig orgaan, dat bestaat uit onafhankelijke rechters.

Oud-politici, soms persoonlijk verantwoordelijk voor de wetgeving horen niet op de stoel van de rechter te zitten.

Leo Platvoet is Eerste Kamerlid GroenLinks en lid van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa.