‘VS staan op drempel van levensgevaarlijke oorlog’

Zbigniew Brzezinski, havik uit de Koude Oorlog, stond de afgelopen weken in de VS aan de basis van het debat over een gevreesde oorlog met Iran.

‘Het is bijna self-fulfilling prophecy.’ Een vraaggesprek.

De nieuwe Amerikaanse strategie zal bijna onvermijdelijk mislukken, betoogde voormalig veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski vorige week voor de buitenlandcommissie van de Senaat. Foto Reuters Former National Security Adviser Zbigniew Brzezinski arrives to testify before the Senate Foreign Relations Committee on Capitol Hill in Washington, February 1, 2007. REUTERS/Jim Young (UNITED STATES) REUTERS

WASHINGTON, 10 FEBR. - Zbigniew Brzezinski heeft niet veel tijd voor smalltalk. 78 jaar is de voormalige veiligheidsadviseur van president Jimmy Carter (1977- 1981), maar weinig in zijn presentatie doet denken aan ouderdom: een soepel lichaam en een licht gehaaste houding. „Zullen we meteen beginnen?”

Nadat George W. Bush begin vorige maand zijn nieuwe strategie voor Irak bekendmaakte – de zending van 20.000 extra militairen – speelde Brzezinski een leidende rol in het debat over de mogelijke bijbedoelingen van de president. Meteen na de speech sprak hij de vrees uit dat Bush aanstuurt op oorlog met Iran. Brzezinski’s reputatie – de Democraat was havik in de Koude Oorlog en steunde in 1988 de presidentscampagne van George H.W. Bush omdat hij zijn partij te slap vond – stond garant voor wekenlange bespiegelingen. En hoewel de regering ontkent dat er plannen zijn voor een militaire confrontatie met Iran, herhaalde Brzezinski vorige week in de Senaat zijn analyse dat Amerika op de drempel van een levensgevaarlijke oorlog staat.

Waarom gelooft u de regering niet?

„De regering zegt dat Irak de komende periode aan criteria moet voldoen (onder meer bestrijding van de shi’itische milities, red.) terwijl bijna niemand verwacht dat Irak die kan nakomen. Dat is één. Ook zegt de regering dat de VS in dat geval hun aanpak van de oorlog zullen herzien. Dat is twee. Maar tegelijkertijd zegt Bush dat een Amerikaanse terugtrekking uit Irak tot gevolg zal hebben dat de hele regio explodeert. Dat is drie.

„Hieruit blijkt dat de regering niet bereid is tot een aanpassing van haar aanpak, terwijl de nieuwe strategie bijna onvermijdelijk zal mislukken. En het is plausibel dat de regering de schuld voor dit falen aan een buitenstaander zal geven. Gezien de retoriek van de laatste tijd is Iran hiervoor de kandidaat. Een incident in Irak of een terreuraanval in de VS kan gemakkelijk aan Iran toe worden verweten. Mijn vrees is dat wij zo een oorlog met Iran in rollen.”

Bush noemde de oorlog in Irak twee weken geleden de „beslissende ideologische strijd van onze tijd”. Is het dan niet logisch dat de VS doorvechten?

„Vergeet niet dat deze oorlog is begonnen omdat Irak massavernietigingswapens zou hebben – die er dus niet waren. Maar het is zorgelijk dat de president de oorlog nu in deze mythische termen presenteert. Hij herinnerde zelfs aan de strijd tegen het nazisme en het stalinisme: een simplistische en demagogische vergelijking. Het nazisme was gebaseerd op de militaire kracht van het meest geïndustrialiseerde Europese land in de jaren dertig. Het stalinisme was gestoeld op de militaire kracht van de Sovjet-Unie en het feit dat mensen wereldwijd aangetrokken werden door de marxistische doctrine.

„Op dit moment voelen de meeste moslims niets voor het fundamentalisme. Al-Qaeda is een geïsoleerde fundamentalistische afdwaling van de islam. Intussen wordt het meeste geweld in Irak gestimuleerd door de woede over de Amerikaanse vernietiging van de Iraakse staat. Om dan te zeggen dat de VS al in conflict is met een bredere islamitische dreiging in de regio, waarvan Iran het centrum is, is bijna een self-fulfilling prophecy.’’

Minister van Defensie Bob Gates zei deze week dat hij denkt aan een nieuwe strategie voor Irak wanneer de huidige mislukt. Hoe interpreteert u dat dan?

„Ik hoop dat hij héél hard nadenkt.”

Bewijst het niet dat uw theorie onjuist is?

„Ik zou me erop verheugen! Mijn theorie is geen uiting van mijn wensen. Mijn theorie geeft mijn zorgen weer. En deze zorgen zijn niet los te zien van het eerdere gedrag van deze zelfde regering.”

De regering vindt het nucleaire programma van Iran een van de grootste bedreigingen van deze tijd. Israël voert een campagne met dezelfde strekking. Maar u noemde Iran in de Senaat „economisch en militair zwak”. Wat is uw bewijs?

„We weten genoeg van de Iraanse economie om te zeggen dat het er economisch slap voorstaat. Het is in potentie een rijk land, dat is waar. Maar om verschillende redenen ontwikkelt de economie zich matig. En het heeft een ambitieus nucleair programma, dat is óók waar. Maar het is nog steeds niet duidelijk of Iran er nucleaire wapens mee wil maken. Daarover bestaan verwarrende berichten.

Maar de wereld heeft 45 jaar ervaring met een effectieve wederzijdse afschrikking van het nucleaire gevaar. De Sovjet-Unie en China vormden een grotere bedreiging dan de mógelijke dreiging van het nucleaire programma van Iran de komende jaren. En, last but not least, Israël heeft ook zélf een omvangrijk nucleair afweermechanisme. Dus als Israël niet op de eigen nucleaire afschrikking vertrouwt, dan kan het mogelijk de eigen nucleaire wapens opgeven in ruil voor de toezegging dat Iran niet zal proberen nucleaire wapens te krijgen.”

Israël wijst op uitspraken van president Ahmadinejad en op een conferentie in Teheran waarop de holocaust werd ontkend. Hoe beoordeelt u dat?

„Ahmadinejad is een fanaticus en een extremist. Maar laten we niet vergeten dat hij, ondanks zijn officiële titel, niet de leiding in Iran heeft. In werkelijkheid is hij een soort derderangs functionaris die binnenslands een permanente machtsstrijd moet uitvechten. Het is niet erg verstandig voor de VS en Israël om het belang van Ahmadinejad te overdrijven. Dat verhoogt alleen maar zijn binnenlandse aanzien.”

In 2004 adviseerde u Bush in een rapport dat de VS na 25 jaar weer banden met Iran moesten aangaan. Is de situatie in Iran sindsdien dramatisch veranderd?

„Het staat er minder goed voor. De gematigde krachten in Iran hebben invloed verloren. Maar helaas heeft de regering daaraan bijgedragen door niet te reageren op voorstellen van Iran om te praten. Dat versterkte de extreme en fundamentalistische elementen in Iran. Flynt Leverett (die tot medio 2003 op het Witte Huis werkte, red.) heeft het bewijs geleverd dat Iran zulke voorstellen heeft gedaan. En dat de VS daarop niet wensten te reageren.”

Uw co-auteur van dat rapport in 2004 was dezelfde Bob Gates...

„…minister Gates is één van de vijf topfunctionarissen die de beslissingen neemt. Maar alle anderen (president Bush, vice-president Cheney, minister van Buitenlandse Zaken Rice en nationaal veiligheidsadviseur Hadley, red.) hebben belang bij de koers die eerder is uitgezet – omdat hun reputatie en geloofwaardigheid op het spel staan. Minister Gates is pas onlangs binnengekomen. Daarom zal hij minder de neiging hebben om te bewijzen dat hij altijd gelijk heeft gehad.’’

Vindt u dat hij, in zijn nieuwe baan, de plicht heeft om te werken langs de lijnen die u met hem voor Iran uitstippelde?

„Dat denk ik niet. Hij heeft het recht zijn mening te veranderen als hij daar redenen voor heeft. Maar of hij nu een andere mening heeft, weet ik niet. Daar speculeer ik niet over.”

U vindt dat een Amerikaanse terugtrekking uit Irak niet tot een regionale oorlog hoeft te leiden zoals de regering die voorziet. Waarom niet?

„Ik pleit voor een terugtrekking die gepaard gaat met een grotere Amerikaanse politieke betrokkenheid. Ik zou nooit willen dat we ons plotseling terugtrekken. Zoals ik in de Senaat zei kan terugtrekking alleen worden ingebed in een overeenkomst met alle Iraakse leiders én met de buurlanden. Maar dat zal nooit werken zolang de VS zullen worden beschouwd als bezettingsmacht met een oneindig mandaat. Iran en Syrië zullen er geen belangstelling voor hebben de regionale hegemonie van de VS te bevestigen. Dus de kunst is om er een voor alle partijen interessante overeenkomst van te maken.”

De Senaat, in meerderheid tegen de nieuwe strategie in Irak, slaagde er deze week niet in tot een stemming te komen. De betekenis?

„Dat was puur politiek. Dit land raakt steeds verder verdeeld over de oorlog. De scepsis en de oppositie groeien: dat proces gaat gewoon door.”