Democratie blijft bijzaak in Turkmenistan

Turkmenistan kiest een nieuwe president. De wereld kijkt toe en hoopt op meer democratie. Maar het land is ook hoofdschakel in het Grote Spel rond olie en gas uit Centraal-Azië.

Wat weten wij van Goerbangoeli Malikgoelijevitsj Berdimoechamedov? Dat hij een hele krantenregel vult, 49 jaren telt, is opgeleid tot tandarts, interim-president is van Turkmenistan en tien jaar lang zuiveringen overleefde als minister van Volksgezondheid en vicepremier.

Morgen kiest Turkmenistan hem tot president, de vraag is slechts met welk percentage. Met 99,9 procent, zoals zijn voorganger Saparmoerat Nijazov, alias Turkmenbasji de Grote (Vader aller Turkmenen)? Of kiest hij een ‘democratische uitslag’ van 70 of 80 procent? Hij selecteerde als democratische franje al vijf tegenkandidaten.

De wereld kijkt belangstellend toe. Uit zorg voor de democratie, maar nog meer omdat de woestijnrepubliek een hoofdschakel is in het Grote Spel rond energie uit Centraal-Azië. Rusland, Iran, China en de VS hebben er tegenstrijdige belangen, en Turkmeens gas speelt indirect een vitale rol in de energievoorziening van Europa.

De oppositie, grotendeels gevlucht, betwijfelt of Berdimoechamedov een autocraat is. Hij zou een compromiskandidaat zijn die een collectief bewind van clans vertegenwoordigt. Turkmenbasji duldde tijdens zijn leven immers geen rivalen. Zijn bewind kenmerkte zich door zuiveringen, openbare vernedering en terechtwijzingen van zijn topkader.

Berdimoechamedov werd na de dood van Turkmenbasji op 21 december hoofd van de begrafeniscommissie. De parlementsvoorzitter, in de grondwet aangewezen als interim-president, verdween snel achter de tralies.

Het gerucht wil dat Berdimoechamedov de bastaardzoon van zijn voorganger is: Turkmenbasji was dan op zijn 17de al vader. Het nieuwe regime zet diens persoonlijkheidscultus nog even voort. Zijn portret hangt overal, zijn spreukenboek Roechnama (Boek van de Ziel) blijft verplichte kost op scholen, voor ambtenaren of zelfs bij rij-examens.

„In Turkmenistan ging het gerucht dat standbeelden geleverd worden met afschroefbaar hoofd”, zegt de gevluchte advocaat Timoer Misrichanov. „Misschien dat het land op een dag wakker wordt en alle standbeelden het hoofd van Berdimoechamedov dragen.”

De dood van Turkmenbasji beëindigt een neergaande spiraal van onderdrukking, verpaupering, paranoia en excessen; zijn opvolgers lijken bereid de scherpste randjes van zijn totalitaire politiestaat te slijpen en de deur naar het buitenland op een kier te zetten. Zo is pers zeer mondjesmaat welkom. Turkmeense diplomaten verzekeren deze correspondent dagelijks dat hij op de wachtlijst staat. De OVSE is voor het eerst welkom in Asjgabat. Niet om een oordeel te vellen over de verkiezingen, maar om zich ‘op de hoogte stellen van procedures’.

Omdat Turkmenistan zo gesloten is, is moeilijk vast te stellen of een sociale explosie dreigt. Het land is straatarm, in sommige steden is niet eens drinkwater. Anderzijds zijn energie en wonen gratis. Bezoekers kwalificeren de stemming als passief en gedwee.

Turkmenbasji beperkte de leerplicht tot negen jaar en sloot ziekenhuizen buiten de hoofdstad. Ook verbood hij lang haar, baarden, vreemde talen, dorpsbibliotheken, internetcafé’s, opera, ballet, circus en orkesten. Vorig jaar trok hij de pensioenen voor een derde van de bejaarden in.

Nu hebben alle kandidaten het woord ‘hervorming’ hoog in het vaandel. Berdimoechamedov sprak zich uit voor open debat, ruimere toegang tot internet, studie in vreemde talen en het buitenland. Ook bepleit hij hervormingen in het onderwijs, gezondheidszorg en pensioenstelsel.

Over politieke gevangenen is hij zwijgzaam. Volgens advocaat Misrichanov draait men momenteel nerveus de schroeven aan: vrienden laten hem weten telefoontjes even niet op prijs te stellen. „Het is duidelijk dat de presidentsverkiezingen vrij noch fair zijn”, stelt Human Rights Watch. „De internationale gemeenschap is daarover merkwaardig zwijgzaam.”

De reden is helder: gas en olie. Turkmenbasji was heel lang tevreden met de rol van Russisch energie-vazal. Jaarlijks verkocht hij 40 miljard kubieke meter gas aan het Russische Gazprom, dat het met monsterwinst doorverkocht naar Europa. Daardoor kan Rusland zijn contracten met Europa vervullen zonder haast te maken met exploratie van nieuwe gasvelden.

Turkmenbasji begon zich recent aan die wurggreep te ontworstelen. Hij tekende een gascontract met China om vanaf 2009 30 miljard kuub te leveren, driekwart van de huidige gasexport. Gazprom-directeur Miller vloog gealarmeerd naar Asjgabat en stemde in met een prijsverhoging van 65 naar 100 dollar per duizend kuub. Alleen praten over diversificatie levert Turkmenistan dus al winst op: die lijn wordt voortgezet.