Bastion Europees anti-abortusfront wankelt

De Portugezen bepalen zondag per referendum of ze abortus deels willen legaliseren. De huidige wetgeving is nu nog een van de strengste in Europa.

‘Nee, dank je’, staat op een spandoek dat enkele meisjes afgelopen donderdag met zich meedroegen tijdens een demonstratie tegen abortus in Lissabon. Foto Reuters Girls carrying a banner that reads "No thanks" attend an anti-abortion rally in Lisbon February 8, 2007. The Portuguese vote on Sunday in a referendum on legalising abortion which pits liberals seeking a more open society against Roman Catholics determined to safeguard their traditional values. REUTERS/Jose Manuel Ribeiro (PORTUGAL) REUTERS

Verpakt in een plastic zakje met luchtkussentjes liggen de foetussen broederlijk bijeen. Miniatuurmensjes van twee euro per stuk, de omvang van een flinke sleutelhanger, uitgevoerd in vleeskleurig plastic. „Veel Portugezen weten niet hoe zo’n baby er uit ziet: het gaat om meer dan een beetje bloed en slijm”, aldus advocaat Miguel Camelo (35) die als vrijwilliger werkt voor de vereniging ‘Algarve voor het Leven’.

In de kantoorruimte tegenover de haven van Faro wordt druk campagne gevoerd tegen de liberalisering van de abortuswetgeving. Zondag houdt Portugal er een referendum over. Posters van dansende families en lachende baby’s moeten overtuigen om straks nee te stemmen. Een mars door het centrum van de stad, georganiseerd in samenwerking met de lokale evangelische kerkgemeenschap, trok enkele honderden aanhangers. Een succes, vindt Camelo, want hier in het zuiden zijn de voorstanders in de meerderheid. De mensen in de Algarve houden immers van plezier. „En zo’n huilende baby geeft een hoop last”, aldus de campagnevoerder.

Inzet van de volksraadpleging is het legaliseren van abortus in de eerste tien weken van een zwangerschap. De huidige wetgeving is nu nog een van de laatste bastions van het anti-abortusfront in Europa: abortus is strafbaar en slechts in geval van verkrachting of ernstige gezondheidsproblemen tot maximaal twaalf weken toegestaan.

De Algarve werd tijdens de campagne opgeschrokken door een schandaal: een directrice van de openbare gezondheidszorg stuurde via haar werk een e-mail om handtekeningen te verzamelen voor de legalisering. ‘Algarve voor het Leven’ trok aan de bel: misbruik van gemeenschapsmiddelen. Inmiddels heeft het openbaar ministerie de zaak in onderzoek, stelt advocaat Camelo tevreden vast.

Erg handig was het niet, die e-mail-actie, vindt ook vrouwenarts Francisco Leal Paiva (69) die even verderop in het centrum praktijk houdt. Maar Paiva – boegbeeld van de groep ‘Artsen voor de vrije keuze’ in Faro – maakt zich duidelijk over andere dingen druk. Over de nee-stemmers met ‘gruwelpropaganda’, zoals die plastic foetus. „Dit is geen embryo maar een baby”, zegt de gynaecoloog terwijl hij met verstand van zaken het poppetje tussen duim en wijsvinger houdt. Hij is kwaad op de bisschop die – niet tot het genoegen van al zijn medestanders – abortus vergeleek met de executie van Saddam Hussein: ook een vorm van moord waar iedereen van gruwt. En op de katholieke kerk die kennelijk het liefste „families met twintig kinderen” wil hebben.

En dan de hypocrisie: alsof veel vrouwenartsen in Portugal niet net als hijzelf het gebruik van het maagmedicijn Misoprostol aanraden om in de juiste dosering een abortus op te wekken. „Abortus is een noodgreep die nooit zal verdwijnen”, meent de vrouwenarts pragmatisch.

Ondanks het verbod ondergaat een belangrijk deel van de Portugese vrouwen een abortus, zo blijkt uit een studie verricht door de Vereniging voor Familieplanning. Volgens peilingen hebben 350.000 vrouwen, 15 procent van de vrouwen tussen de 18 en de 49 jaar, een illegale abortus ondergaan. In driekwart van de gevallen ging het om ingrepen bij vrouwen die minder dan tien weken in verwachting waren en die onder de voorgestelde wetswijziging niet langer strafbaar zijn. Negentig procent van de gevallen betrof een zwangerschap van minder dan twaalf weken.

Joanna Souza van de Vereniging voor Familieplanning krijgt de vrouwen die een abortus willen op haar spreekuur. „We geven informatie over de mogelijkheden, dat mag wel volgens de wet’’, zegt ze. Aan de wand hangen posters met condooms in alle kleuren. Op tafel liggen folders over aidspreventie. Souza geeft ook voorlichting over de abortusklinieken aan de andere kant van de grens, in het Spaanse Huelva of Sevilla. Daar kunnen Portugese vrouwen die de reis kunnen betalen zonder problemen heen. „We krijgen hier jonge vrouwen, hun moeders en zelfs grootmoeders. Abortus is een probleem voor alle vrouwen in Portugal”, zegt Souza.

Al in 1998 werd een referendum over abortus gehouden, maar daar bewaren weinigen een prettige herinnering aan. De toenmalige socialistische premier Antonio Guterres verklaarde zich vanwege zijn geloof tegenstander van een aanpassing en zorgde voor verdeeldheid binnen zijn partij. Na een virulente campagne onder leiding van de katholieke kerk bleef bijna 70 procent van de kiezers weg en wonnen de nee-stemmers met een krappe marge. Dat was vooral ongemakkelijk omdat volgens de Portugese grondwet een referendum alleen bindend kan zijn als de helft van de kiezers komt opdagen.

De huidige socialistische premier José Sócrates heeft zijn partij echter achter een ja-stem gekregen. De tien-weken-grens is volgens de premier een alleszins redelijke en acceptabele limiet. Portugal moet met zijn tijd mee. En ondanks de felle aanvallen van de kerk, lijkt het debat minder fel te worden. In een poging twijfelaars over te halen hebben beide kampen compromissen gedaan: ondanks het handhaven van de strafbaarheid hebben de tegenstanders verklaard de vrouwen niet langer in de gevangenis te willen stoppen. Voorstanders zeggen dat ze bij een zege voor ‘ja’ een reflectieperiode voor de vrouw in zullen voeren.

Sinds 1998 is er een hoop veranderd, daar zijn voor- en tegenstanders het over eens. Er is een nieuwe generatie Portugezen opgegroeid. Ruim 60 procent is nu voorstander van de voorgestelde legalisering, aldus een peiling. En ook de argumenten van het nee-kamp zijn aan het veranderen. „Sommigen vinden ons middeleeuws”, zegt Miguel Camelo. „Maar misschien zijn we juist de voorhoede. We moeten oppassen dat de moslims niet de overhand krijgen in Europa.” Een verbod op abortus zal, zegt hij, leiden tot meer baby’s en kan zo tegenwicht bieden aan een groeiende moslimgemeenschap. „Als wij nu winnen is dat voor landen als Frankrijk en Engeland een stimulans om hun liberale abortuswetgeving terug te draaien.’’