Verveelde pubers prooi voor extremisten

Turkije wijst na de moord op de Armeens-Turkse journalist Hrant Dink beschuldigend naar Trabzon. Daar was immers een hele cel extremistische nationalisten actief.

Foto van de video uit Samsun met midden Ogün Samast. (Foto AFP) This handout photo dated 21 January 2007 in Samsun, shows Ogun Samast, who has confessed to the murder of Turkish-Armenian journalist Hrant Dink holding a Turkish flag in the northern city of Samsun. The Turkish security forces faced fresh embarrassment on Friday after it emerged that some of its members had posed for "souvenir pictures" with the alleged murderer of Turkish-Armenian journalist Hrant Dink. Dink, one of Turkey's most prominent ethnic Armenians, was loathed by nationalists for saying that the massacres of Armenians under the Ottoman Empire amounted to genocide, and was last year given a suspended six-month sentence for insulting "Turkishness." 02 February 2007. AFP PHOTO/IHLAS NEWS AGENCY AFP

Opa Samast is 75 en lijdt aan een longziekte door zijn lange jaren werk in de kolenmijnen in Zonguldak. Maar hij is zo geëmotioneerd door de moord die zijn kleinzoon Ogün drie weken geleden pleegde op de Armeens-Turkse journalist Hrant Dink, dat hij van zijn stoel opspringt en steeds harder begint te praten. „Ogün was een goede jongen”, zegt hij in zijn huis in Çalköy bij Trabzon aan de Zwarte Zee. De tranen staan in zijn ogen. „Als ik geweten had wat hij van plan was, dan had ik hem tegengehouden.” Maar waarom vermoordde Ogün Dink? „Ik mag niet liegen van God. Ik weet het niet, ik weet het niet. Hij werd gebruikt.”

Ogüns grootvader is niet de enige die de moord nog niet heeft kunnen duiden. Eigenlijk verkeert heel Turkije nog in schok. En terwijl Samast vooral nadenkt over zijn kleinzoon, wijzen veel Turken met een beschuldigende vinger naar Trabzon. Steeds duidelijker is het immers dat Ogün niet alleen handelde en dat er in Trabzon een hele cel van extremistische nationalisten actief was. Daarnaast was de moord op Dink niet de eerste keer dat Trabzon extremistisch geweld genereerde: vorig jaar werd in de stad ten tijde van de rel over de Deense spotprenten rond de profeet Mohammed een Italiaanse priester vermoord. En daarvoor al kwam Trabzon in het nieuws toen een gerucht dat de Turkse vlag werd verbrand, bijna tot een enorme lynchpartij leidde. Wat is er daar in Trabzon, zo vragen de Turkse media zich af, aan de hand?

Een antwoord daarop is niet zo gemakkelijk te vinden. Trabzon is een gesloten gemeenschap die door al die negatieve aandacht van de Turkse media vanuit Istanbul alleen nog maar geslotener lijkt te zijn geworden. „En wat kom jij hier doen?”, vraagt een puber in het centrum van de stad als hij de microfoon ziet. „Geef je verslag van het nieuws of verzin je zomaar wat?”

Nu Trabzon in de beklaagdenbank zit, is er een aantal reacties te onderscheiden. Een daarvan is om de daad van Samast minder erg te maken door vergelijkingen te trekken met geweld elders. „Kijk hier eens”, zegt Muhammet Özturk, de voorzitter van de MHP, de Partij van Nationalistische Actie, in de stad. „Tientallen jongens uit Trabzon hebben hun leven gegeven in de strijd tegen de (Koerdisch-extremistische) PKK. Schrijven Europese journalisten ooit over hoe zij werden vermoord?”

Een andere reactie is te wijzen op de „vooroordelen” van Turkije en dan met name de media jegens Trabzon die maakt dat de stad nu onterecht wordt aangepakt. „De (Turkse) media schreven dat de familie van de moordenaar van de Italiaanse priester trots op hem was”, zegt Lütfü Karakullukçu van de sociaal-democratische oppositiepartij CHP. „Maar gisteren was er een herdenking en de familie van de dader heeft de nabestaanden van de priester ontmoet. En was het niet de vader van Samast die hem aangaf?”

Het meest voorkomende weerwerk is te zeggen dat niet alleen Ogün Samast maar heel Trabzon werd gebruikt. „Ik kan niet uitsluiten dat uiteindelijk Armeniërs achter deze aanslag zitten”, zegt advocaat Selcuk Özderya, een van de opinieleiders in de stad. „Dink had toch altijd meningsverschillen met de Armeense diaspora.”

Niet iedereen denkt zo. Journalist Yakup Karbuz komt oorspronkelijk uit Çalköy en is een ver familielid van Ogün Samast. Hij weet hoe bekrompen de geesten in Trabzon soms kunnen zijn. Zo kreeg hij kritiek omdat zijn beste vriend uit Tunceli komt en dus Koerdisch is. „Waarom pap jij aan met de vijand? zeiden ze.” Volgens Karbuz is de huidige crisis in Trabzon het culminatiepunt van een proces van verloedering dat in de jaren tachtig begon. Tot dan had Trabzon een sterk cultureel leven gekend. Maar in de jaren tachtig vertrokken de culturele elite en de bourgeoisie naar Istanbul en de nieuwkomers in Trabzon kwamen uit arme dorpen in de regio. Toen de Sovjet-Unie ten onder ging, arriveerden legioenen Russische prostituees in Trabzon, aldus Karbuz. Met hen kwam de maffia die de stad nog meer deed verloederen. Voeg daarbij de grote werkloosheid, met name onder jongeren. „Veel pubers hangen rond op straat, zijn verveeld en gefrustreerd en worden zo een gemakkelijke prooi voor extremisten.”

En dan was er van oudsher de opvatting dat Trabzon „het cement van Turkije” was, dat de eer van het land moet verdedigen. Die nationalistische gevoelens werden in de loop der jaren alleen maar sterker omdat het liberale Istanbul Trabzon steeds vaker voor schut zette. Zo is er de eeuwige rivaliteit tussen voetbalclubs uit Istanbul en het verbazingwekkende sterke Trabzonspor. „De voetbalpers in Istanbul zegt al jaren dat wij barbaren zijn”, aldus Karakullukçu van de CHP. En ook grapjes vanuit Istanbul dat inwoners van Trabzon geen Turken zijn omdat Trabzon en omstreken ooit het hart waren van het (Griekse) rijk van Pontus, komen, zo zegt Karbuz, hard aan in de stad.

En zo ontstaat een beeld van Trabzon: een stad in verval met een nationalistische identiteit die het liberale Istanbul wantrouwt en vindt dat uiteindelijk zij de eer van Turkije moet verdedigen. Hoe kun je in zo’n stad een cultuuromslag teweeg brengen? De Turkse regering heeft hard ingegrepen. Ankara heeft inspecteurs naar Trabzon gestuurd om te onderzoeken wat er in de stad aan de hand is. Het hoofd van de politie in Trabzon en de gouverneur zijn van hun functie ontheven.

Maar volgens Karbuz zijn het vooral de intellectuelen die Trabzon nu te hulp moeten schieten. Velen van hen verlieten de stad maar juist zij moeten nu een dialoog aangaan met de bevolking om de oude mentaliteit van de stad te doorbreken. Of zij dat zullen doen, staat nog te bezien – „Alleen hagedissen willen in Trabzon wonen”, schreef een vooraanstaande journalist ooit – maar Karbuz is ervan overtuigd dat de mensen hen serieus nemen en naar hen luisteren.