President die vergat te regeren, doet zijn gordijnen open

Onverwachts boog de Zuid-Afrikaanse president Mbeki in zijn jaarlijkse troonrede voor de kritiek dat hij misdaad even hard verzwijgt als aids.

De Zuid-Afrikaanse premier Thabo Mbeki sprak vanochtend zijn State of the Nation uit. Tegen de verwachting in ging hij wel in op de maatschappelijke onrust over de criminaliteit. (Foto Reuters China's President Hu Jintao (L) and South Africa's President Thabo Mbeki walk together a the Union building in Pretoria February 6, 2007. Hu arrives in South Africa on Tuesday to sign more economic deals as part of his African tour, but there are concerns the trade agreements will only hurt the continent's poor countries. REUTERS/Siphiwe Sibeko(SOUTH AFRICA) REUTERS

Dertig e-mails per minuut kreeg de president van Zuid-Afrika de afgelopen 48 uur binnen op zijn computer. Als hij die niet aan had staan, moet hij de sms’jes hebben gezien die een week eerder werden rondgestuurd. Of anders wel de demonstranten gisteren en vandaag op een van de drukste verkeersaders van Johannesburg, of de ingezonden brieven in de krant. Steeds dezelfde vraag. Of Thabo Mbeki in zijn achtste staatsrede wilde beloven dat misdaad de eerste prioriteit zal worden van zijn regering dit jaar.

Mbeki heeft, tegen de verwachting in, naar zijn volk geluisterd. In zijn State of the Nation beloofde hij vanochtend 30.000 politieagenten meer op straat in de komende drie jaar. In detail zette hij uiteen hoe hij met meer geld en meer mankracht de onrust in het land hoopt te sussen. „We kunnen niet onze vrijheid vieren als mensen in angst leven, achter hoge muren en prikkeldraad. We moeten de strijd tegen misdaad voortzetten en opvoeren.”

Mbeki verraste vriend en vijand. Gaat u maar rustig slapen, ik weet wat het beste is voor het land. Dat is al sinds zijn aantreden in 1999 zijn stijl. De leider van de blanke oppositie, Tony Leon, vergeleek hem vanochtend vóór de toespraak nog met de Britse koningin bij het overlijden van president Diana. Mbeki regeert liefst vanachter zijn bureau, met de gordijnen voor het raam met uitzicht op het volk gesloten.

Maar Mbeki kon het pessimisme over de staat van de natie waarin Zuid-Afrika de afgelopen maanden is gedompeld niet langer negeren. Er was de dood van de 15 maanden oude baby Khensani, die op de rug van haar moeder werd getroffen door een verdwaalde kogel in een vuurgevecht. Er waren de bewakers die levend verbrandden nadat overvallers hun geldtransportwagen in brand zetten. En eind vorige maand was er de moord op de populaire historicus van KwaZulu Natal, David Rattray.

Midden in die moordenreeks zei Mbeki in een interview op de nationale televisie vorige maand: „Ik heb niet de indruk dat misdaad uit de hand loopt. Het is toch zeker niet zo dat je bang moet zijn te worden overvallen als je hier de televisiestudio’s binnenloopt?’’

Commentatoren hebben die opmerking ingelijst naast „ik ken niemand in mijn omgeving die aan de gevolgen van aids is overleden”, zoals Mbeki in 2003 zei in een interview met de Washington Post. De Mail and Guardian sprak vorige week vrijdag over „het nieuwe tijdperk van ontkenning”.

In de verdediging van falend beleid verschilt Mbeki niet van zijn collega’s in Europa of de Verenigde Staten. Mbeki onderscheidt zich door zijn afkeer van ‘spin’ en oneliners. Ook al vindt niemand me aardig, het interesseert me niet. Dat is een strategie die hij al koos toen hij voor de onmogelijke taak stond in de voetstappen van Mandela te treden.

Zoals Mbeki’s biograaf Mark Gevisser opmerkte: „Mbeki wist dat hij nooit zo geliefd zou worden als Mandela. Dus hij maakte op een andere manier carrière. Hij dwingt respect af, zelfs als je hem niet aardig vindt.”

Naar die empathie zocht hij ook vanochtend niet. Mbeki gaf een technocratische uitleg van de plannen voor het volgend jaar. Hij antwoordde aan de oproep van de straat om iets te zeggen over misdaad, „zonder de emotie die het volk van hem wil horen”, zoals oppositiepartijen na afloop zeiden.

Mbeki leek onzekerder dan voorgaande jaren. Het is zijn laatste toespraak als voorzitter van het ANC, dat in december een nieuwe leider kiest. Het is het jaar waarin de leden hun trouw aan Mbeki zullen laten varen voor een nieuwe kandidaat. Mbeki is nu even kwetsbaar als de Britse premier Tony Blair, die ook zijn politieke nadagen beleeft.

Dit bleek vorig jaar al bij de opmars van Jacob Zuma, de ontslagen vicepresident die ondanks beschuldigingen van verkrachting en corruptie een grote aanhang kreeg. In hun overtuiging dat Zuma de nieuwe president wordt, lieten vakbonden en Jeugdliga Mbeki al vallen. Zo werkt het patronagesysteem van het ANC.

In het laatste jaar als voorzitter van het ANC, is Mbeki vooral bevreesd voor zijn erfenis. Hij wil de geschiedenis in als Mister Delivery. In zijn toespraak bedolf hij zijn toehoorders onder een opsomming van zijn prestaties. Een half miljoen banen gecreëerd, 4,5 procent groei van de economie, een groeiend aantal zwarte managers in de economie.

Zo hoopt Mbeki te bewijzen dat hij misschien niet zo aardig is als Mandela, maar minstens zo groot. Geen Afrikaanse leider stak zoveel tijd in het oplossen van conflicten elders op het continent. Congo, Burundi, Ivoorkust. Hij zal dit jaar weer veel op reis zijn, beloofde hij. Daaraan kleeft een groot gevaar, zo waarschuwde de krant The Weekender. „Als Zuid-Afrikanen later terugkijken op deze periode zien ze een president die zo geobsedeerd was met het verdedigen van zijn erfenis, dat hij intussen vergat te regeren.”