Hoe het gezin terugkwam

Het gemeenschapsdenken van socioloog Amitai Etzioni loopt als een rode draad door het regeerakkoord.

Balkenende las zijn werk jaren geleden al.

Achtertuinen in Heijplaat, een wijk in Rotterdamse havengebied. Foto Walter Herst Rotterdam, Heijplaat augustus 2006 Heijplaat Foto: Walter Herfst sokken aan de waslijn

Zoek de verschillen:Zin 1: „Waar traditionele banden aan betekenis verliezen, zijn mensen op zoek naar nieuwe vormen van gemeenschapszin, geborgenheid en zekerheid. De kracht en kwaliteit van de samenleving worden bepaald door onderlinge betrokkenheid.”

Zin 2: „De mens gedijt als lid van een gemeenschap. Om zo’n gemeenschap op zijn beurt te laten gedijen, moeten de onderlinge banden levend worden gehouden.”

De eerste zin staat op pagina acht van het akkoord tussen CDA, PvdA en ChristenUnie. De drie partijen leggen onder het kopje ‘sociale samenhang’ uit dat het weer tijd wordt voor meer onderlinge samenhang en een ‘gedeeld waardenbesef’. De tweede komt uit de pen van de Amerikaanse socioloog Amitai Etzioni. Deze uitgesproken gemeenschapsdenker was altijd al een voorbeeld voor Balkenende, maar nooit eerder droeg een regeerakkoord zo duidelijk zijn stempel.

De coalitiepartners schrijven dat het met de Nederlander „als individu” wel goed gaat, maar dat het veel minder goed gaat met „ons samen”. Die conclusie is niet nieuw, schrijven zij. In de nadagen van Paars II, in 2002, kwamen het Sociaal en Cultureel Planbureau en Pim Fortuyn ook al tot die conclusie. Oude verbanden, zoals gezin, vakbond, school en kerk, hebben aan kracht ingeboet. De partijen halen de periode van wederopbouw aan, vlak na de Tweede Wereldoorlog. Nu leven mensen langs elkaar heen, wat weer de aanleiding is voor talloze problemen.

Veel maatregelen die het beoogde kabinet voorstelt, zijn te lezen als een poging die gemeenschapszin terug te brengen. Zo komen er centra voor jeugd en gezin, die gezinnen moeten helpen met opvoeden, komt er een inburgeringsplan voor migranten waarin ‘meedoen’ centraal staat. Veel extra geld gaat naar projecten om achterstandswijken aan te pakken. Juist daar, vinden CDA, PvdA en ChristenUnie, is de sociale samenhang het meest zoek.

Het gemeenschapsdenken van Etzioni loopt als een rode draad door het regeerakkoord. Balkenende is sterk door hem beïnvloed. In zijn boeken pleit Etzioni voor een herstel van gedeelde waarden. De ideale samenleving is volgens Etzioni een „mozaïek” waar mensen ongeveer dezelfde ideeën over goed en kwaad hebben. Mensen moeten zich verenigen in organisaties, want de scheiding tussen privésfeer en de maatschappij moet zo klein mogelijk zijn.

Ook in de geest van Etzioni willen CDA, PvdA en ChristenUnie, zoals zij het noemen, ook de rol van ‘het maatschappelijk middenveld’ vergroten. Om het voorbeeld van de achterstandswijken te nemen: niet de overheid beslist wat er moet gebeuren, zij treedt alleen op als „medefinancier, inspirator en verbinder”. De woningbouwcorporaties, scholen en welzijnswerkers lossen de problemen op.

Herstel van normen en waarden, herstel van samenhang, herwaardering van het gezin en het middenveld – deze begrippen staan centraal in de filosofie van Balkenende. Hij heeft een maatschappijvisie ontwikkeld die gebaseerd is op deze thema’s. Samen met directeur Ab Klink van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA werkte hij aan een christen-democratisch antwoord op het in zijn ogen doorgeschoten individualisme onder Paars (PvdA, VVD en D66). Niet het individu (D66), niet de markt (VVD) en niet de overheid (PvdA) moeten bepalen wat goed is voor de burger, dat kan alleen een hechte maatschappelijke orde.

In die zin is het regeerakkoord te lezen als een nieuwe stap in de wereld volgens Balkenende. In zijn vorige kabinetten moest de CDA-leider nog concessies doen aan VVD of D66. Die partijen moeten weinig hebben van het christen-democratisch gemeenschapsdenken. Ze vonden elkaar in de slogan ‘eigen verantwoordelijkheid’, en konden soms ideologische compromissen sluiten. Het nieuwe zorgstelsel is daar een voorbeeld van. Maar vaak liepen beide maatschappijvisies flink uiteen. Zo ergerden VVD’ers zich openlijk aan het CDA-pleidooi voor gemeenschapszin en normherstel.

In het nieuwe regeerakkoord gaat het over ‘maatschappelijke verantwoordelijkheid’. Met de sociaal-democraten en de orthodoxere geestverwanten kan Balkenende op dit punt juist beter uit de voeten. Ook de PvdA koestert van oudsher wantrouwen tegen een individualistische maatschappij, zij het om een heel andere reden. Alleen door saamhorigheid kunnen mensen een vuist maken tegen de overheid of de markt.

In zijn boek Dit land kan zoveel beter schrijft PvdA-leider Bos eind 2005 dat mensen somber en onzeker zijn geworden. Ze zijn niet meer trots, er is gebrek aan saamhorigheid en er is een tweedeling aan het ontstaan tussen de arme, vaak allochtone onderklasse en de rest van Nederland. De oplossing is volgens Bos een ‘bindende overheid’, die weer regels stelt. De liberale geest van Paars is bij de PvdA van Wouter Bos verder weg.