Maagzweer is stokoude ziekte

De maagzweerbacterie is zestigduizend jaar geleden met de mens uit Afrika vertrokken en is sindsdien met hem meegereisd. Dat schrijft een internationale groep genetici vandaag in het wetenschappelijke tijdschrift Nature. De genetische stamboom van de ziekteverwekker komt volgens hen duidelijk overeen met die van de mens.

Dat is bijzonder. Aangenomen wordt dat de meeste nu bekende ziekten pas in de afgelopen tienduizend jaar zijn ontstaan, toen de mens vee ging houden en steden bouwde. Ook als een ziekteverwekker toch ouder is, zou die zich gemakkelijk kriskras over de aardbol verspreiden zodat zijn stamboom van de mens gaat afwijken. Er zijn daarom maar enkele ziekteverwekkers waarvan wordt aangenomen dat zij de sporen dragen van de menselijke diaspora.

De maagzweerbacterie Helicobacter pylori, die meestal onschuldig in de menselijke maag meereist maar soms maagzweren veroorzaakt, is in dat vakgebied een klassieker. Zij verspreidt zich bijna alleen in families, en dan vooral van moeder op kind. Daarom is hij net zo honkvast als de mensen die hem bij zich dragen.

De onderzoekers die nu over H. pylori publiceren, opperden vier jaren geleden ook al dat deze bacterie de gang van de mens uit Afrika meemaakte. Zij hadden toen bij mensen uit 21 landen maagzweerbacteriën verzameld en zagen dat de stamboom van de bacterie uiteenviel in vier groepen: twee uit Afrika, een uit Europa en een vierde uit Oost-Azië. De resultaten wezen op een Afrikaanse oorsprong, maar er was onzekerheid of daar werkelijk de ‘stam’ van de genetische boom stond.

Inmiddels hebben de genetici bacteriemonsters van 769 mensen uit zo’n vijftig landen in handen. De analyse toont nu dat hoe onderling verschillend twee mensen genetisch zijn, des te verschillender hun maagzweerbacteriën zijn. Ook geldt dat hoe dichter de mensen bij Oost-Afrika wonen, des te diverser hun maagzweerbacteriën worden. Dat duidt erop dat de bacteriën daar vandaan komen: in Oost-Afrika, waar al 200.000 jaar mensen wonen, zijn ook de onderlinge genetische verschillen tussen mensen het grootst. Ook zijn recentere verhuizingen, zoals de slavenhandel naar Amerika en de verhuizing van de Bantoes uit West-Afrika, te vinden in de genen van H. pylori.