Gel toch geen wondermiddel tegen aids

Een grote proef met een virusdodende gel in de strijd tegen aids is gestaakt. De gel werkte niet. ‘De onderzoekers hebben zich te veel laten meeslepen door de hype van Toronto.’

Nompulelo Mdluli uit Johannesburg is besmet met hiv, het virus dat aids veroorzaakt. Ze is overigens niet betrokk en bij het onderzoek naar de virusdodende gel. Foto Reuters Nompumelelo Mdluli, who is HIV positive and can't travel to get daily dosage of antiretroviral drugs (ARV), sits in her shack on the outskirts of Johannesburg November 27, 2007. South Africa unveiled a draft five-year battle plan against HIV/AIDS on Friday, vowing to cut new infections by 50 percent and turn back an epidemic now killing almost 1,000 South Africans each day. Picture taken on November 27, 2006. REUTERS/Antony Kaminju (SOUTH AFRICA) REUTERS

JOHANNESBURG, 8 FEBR. - Op de aidsconferentie in Toronto vorig jaar spraken de voorstanders van „de volgende seksuele revolutie”. Een virusdodende vaginale gel, microbicide in het jargon, zou hét antwoord zijn tegen condoom-vrezende mannen in gebieden die zwaar zijn getroffen door de aidsepidemie. Inbrengen van het smeersel een uur voor de seks is afdoende, de man voelt er niets van. „Ik ken geen technologie die zo’n verschil kan maken in deze pandemie als microbicides”, zei het hoofd van VN-organisatie UNAIDS over het wondermiddel.

Zes maanden later rinkelen overal alarmbellen. Een Amerikaanse onderzoeksgroep, CONRAD, gelastte vorige week onmiddellijke stopzetting van experimenten met een gel in landen aan de frontlinie van de aidsepidemie. Het product heet Ushercell en is ontwikkeld door een Canadese farmaceut. Ruim 1300 vrouwen in Benin, Nigeria, Oeganda, India en Zuid-Afrika deden mee. Zeker 35 van de onderzochte vrouwen, die gezond waren voor het experiment, blijken besmet geraakt met hiv. Volgens de eerste resultaten blijkt de gel besmettingsgevaar juist te vergroten. Een biologische verklaring hebben de onderzoekers niet.

Gisteren trok ook het Zuid-Afrikaanse ministerie van Volksgezondheid aan de noodrem. In Zuid-Afrika wordt nu naarstig gezocht naar 604 vrouwen die op acht plekken in het land hebben meegedaan aan een experiment met de gel. De deelnemers moeten hun gel weer inleveren. Het ministerie van Volksgezondheid wil nu weten of de deelnemers voldoende zijn ingelicht over de gevaren van deelname of dat er onaanvaardbare risico’s zijn genomen.

„We hebben alles heel goed doorgesproken met de vrouwen”, verdedigt onderzoeker Roshini Govinden. „Ze hebben formulieren ondertekend waarin staat uitgelegd dat dit slechts een experiment is en dat condoomgebruik de beste manier is voor een vrouw om zich tegen besmetting te beschermen.” De helft van de onderzochte vrouwen kreeg de gel, de andere helft een placebo. De deelnemers werd niet verteld wie een placebo had en wie niet. „We gaan er vanuit dat sommige vrouwen thuis geen condooms kunnen gebruiken en wilden zien of degenen die de gel gebruikten dan toch voldoende beschermd zouden zijn.”

Hebben de onderzoekers zich te veel laten meeslepen door de hype van Toronto? „Geen twijfel over mogelijk”, zegt Mark Colvin van het onderzoekscentrum Centre for Aids Development, Research and Evaluation. „Men sprak over een doorbraak, men had het over de emancipatie van de vrouw, een vlucht uit armoede, dat soort dingen. Maar er is geen onderzoek gedaan dat bewijst dat de gel helpt.”

De onderzoekers wijzen op elf andere experimenten die zijn uitgevoerd onder kleinere groepen mensen. Bij die experimenten traden geen problemen op. „We zijn zeker niet voorbarig geweest. Iedereen was juist erg enthousiast over het feit dat we na al die jaren zijn begonnen met testen op grote groepen mensen”, zegt Govinden.

Maar een experiment met een andere gel had in 2001 ook teleurstellende resultaten. Toen werd de microbicide getest op prostituees. Bij de groep prostituees die de gel wel gebruikte, bleken na het onderzoek meer besmettingen voor te komen dan bij de groep die een placebo gebruikte. „Waarom wordt deelnemers niet verteld dat bij andere testen de resultaten negatief waren”, vraagt Colvin zich af. „Men houdt vast aan het idee dat ze het wondermiddel hebben gevonden.”

Hiv/aids in Zuid-Afrika treft vooral, maar niet alleen, arme vrouwen. Eén op de vier van alle zwangere vrouwen in Zuid-Afrika test seropositief. In sommige streken in KwaZulu Natal meer dan de helft. De onderzoekers van het experiment met microbicide betaalden deelnemers iedere keer 150 rand, voor transport naar de kliniek. Een gemeenschapsleider in het dorpje Hlabisa in het noorden van KwaZulu Natal vertelde deze week tegen de krant City Press dat veel vrouwen zich voor het geld als proefkonijnen hebben aangeboden. „Mensen hebben honger en zijn analfabeet. Als ze geld wordt aangeboden zijn ze altijd bereid mee te werken. Zelfs als het maar om een fooi gaat.”