Socialer kabinet, maar niet radicaal

Het nieuwe kabinet wil veel gaan verspijkeren in de staatshuishouding. Met veel aandacht voor oude wijken, zorg en onderwijs.

En weer is een record gebroken. Het ontwerp-regeerakkoord van het kabinet Balkenende IV verspijkert een groter bedrag dan eerdere kabinetten aankondigden toen ze begonnen. De onderhandelaars van het CDA, de PvdA en de ChristenUnie zijn overeen gekomen dat ze voor 17 miljard euro gaan verschuiven in de staatshuishouding. Dat is 4 miljard meer dan de 13 miljard waarmee het kabinet Balkenende-II (CDA, de VVD en D66) in 2003 van start ging.

Achter dit recordbedrag aan lastenverschuivingen, bezuinigingen, extra uitgaven en aflossing van de staatsschuld gaan minder radicale ingrepen schuil dan vier jaar geleden. Balkenende IV begint in een gunstig economisch tij. Het sociale gezicht van de coalitiepartijen CDA, ChristenUnie en de PvdA krijgt een duidelijke kleuring, zonder dat de hervormingen van het vorige kabinet worden teruggedraaid. Dit is het regeerakkoord van het achterstallig onderhoud in de wijken, sociale samenhang, zorg en onderwijs.

Het nieuwe kabinet heeft zichzelf extra financiële ruimte toegemeten door uit te gaan van een gemiddelde economische groei van 2 procent per jaar. Dat is een kwart procentpunt hoger dan het behoedzame scenario van vertrekkend minister Zalm (Financiën, VVD), maar het is lager dan het behoedzame groeiscenario (2,25 procent) dat Zalm hanteerde tijdens de paarse kabinetten.

Daarnaast wil de christelijk-sociale coalitie de lasten vooral op milieuvervuilende activiteiten verhogen. De belasting op vliegtickets stond in de programma’s van alle drie partijen. De relatief grootste lastenverzwaring is dat de algemene belastingkorting niet met de inflatie omhoog zal gaan. Tegenover de lastenverzwaringen staan per saldo iets grotere lastenverlichtingen die gezinnen met kinderen ten goede komen, de koopkracht van lage inkomensgroepen ondersteunen en de arbeidsdeelname bevorderen.

Bij de uitgaven wordt onder meer bezuinigd op de omvang van de rijksoverheid en door grotere efficiëntie bij de overheid, de sociale zekerheid en de zorg. Een overgenomen punt van het vertrekkende kabinet is de plicht voor jongeren tot hun 27ste jaar om te werken of zich te scholen. Anders verliezen ze hun recht op een bijstandsuitkering. Extra geld gaat, naast investeringen in de economische en fysieke infrastructuur, naar typische christelijk-sociale speerpunten zoals ontwikkelingshulp, armoedebeleid, jeugd- en gezinsbeleid en de publieke omroep. De aandacht voor chronisch zieken en gehandicapten is kenmerkend voor de sociale compassie van de nieuwe coalitie.

Het nieuwe kabinet bestemt 7 miljard euro voor de vermindering van de staatsschuld. Hiermee moet het begrotingssaldo op 1 procent uitkomen in 2011. Als dit overschot wordt gehaald, voldoet het kabinet aan het streven om de overheidsfinanciën ‘vergrijzingsbestendig’ te maken.

Op het terrein van de sociale zekerheid vinden minder ingrijpende veranderingen plaats dan de afgelopen jaren. Zo wordt de ontslagprocedure niet vereenvoudigd en de ontslagvergoeding niet vervangen door betere scholing van werknemers, zoals het CDA wilde. De PvdA wilde afwachten of de sociale partners zelf met voorstellen komen.

Ambtenaren en personeel in de semi-publieke sector krijgen maximaal één jaarsalaris als zij worden ontslagen. De inkomens van kabinetsleden worden geleidelijk verhoogd zoals eerder was afgesproken (de PvdA was hier tegen) en de inkomens van bestuurders in de (semi-)publieke sector worden aangepakt. Voortaan mogen ze maximaal het salaris van de minister-president verdienen.

Een concessie van de ChristenUnie is om akkoord te gaan met de afschaffing van de zogenoemde aanrechtsubsidie, de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting door niet-werkende partners aan kostwinners. De PvdA en het CDA wilden deze arbeidsbevorderende maatregel nemen. Hier staat tegenover dat alleenstaande ouders met kleine kinderen niet meer hoeven te solliciteren. Het ouderschapsverlof gaat omhoog van 13 naar 26 weken.

Het CDA heeft een knieval moeten maken op het gebied van de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. De herkeuringen waarop veel kritiek kwam, onder meer van de PvdA en de ChristenUnie, worden voor 45-plussers (peildatum 1 juli 2004) teruggedraaid. PvdA en ChristenUnie hebben geijverd voor betere begeleiding van arbeidsongeschikten bij het zoeken van werk. Dat gaat gebeuren met 10.000 (gesubsidieerde) ‘brugbanen’. Ook krijgen mensen die zijn goedgekeurd om te werken langer een overbruggingsuitkering als zij meewerken aan reïntegratie.

Veel maatregelen beogen gezinnen met kinderen te ontlasten. Extra geld gaat naar armoedebeleid en peuter- en kinderopvang. De kinderopvang wordt niet gratis, zoals sommige partijen (waaronder de PvdA) wilden. Verder komen er een ‘kindgebonden budget’ en, naast de kinderbijslag, een kindertoeslag voor ouders met een laag inkomen.

    • Claudia Kammer
    • Roel Janssen