Nederland is héél veilig, of toch niet?

Nederland staat in de top-5 van Europese landen met de hoogste criminaliteit, met name geweldsdelicten. Hongarije blijkt het veiligst. De beeldvorming sluit slecht aan op de praktijk.

Jan van Dijk Foto Univ. vanTilburg Universiteit van Tilburg

Voormalige Oostbloklanden als Polen en Bulgarije halen in snel tempo hun achterstand in op het gebied van criminaliteitsbestrijding, concluderen onderzoekers in het rapport The burden of crime in the EU, dat gisteren in Brussel werd gepresenteerd. Ook in Nederland is de criminaliteit de afgelopen tien jaar terug gelopen en bevindt zich nu op het niveau van eind jaren tachtig van de vorige eeuw. Nederland staat echter wel in de top-5 van Europese landen met de hoogste criminaliteit.

Onderzoeksleider Jan van Dijk, voormalig directeur van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie, is nu hoogleraar victimologie aan de Universiteit van Tilburg. Hij startte 25 jaar geleden met vergelijkend onderzoek naar criminaliteit in Europa. Basis voor The burden of crime in the EU zijn niet politiestatistieken, maar enquêtes onder de bevolking door het Amerikaanse enquêtebureau Gallup Europe. Het jongste onderzoek maakt een vergelijking mogelijk met nieuwe lidstaten, zoals Bulgarije en Polen. De resultaten wijken af van de beeldvorming. In Polen, bijvoorbeeld, is de kans om slachtoffer te worden van geweldscriminaliteit lager dan in Nederland en vrijwel vergelijkbaar met Duitsland en Zweden. Spanje, Portugal, Frankrijk en Hongarije zijn wat crimineel geweld betreft het veiligst.

Roemenië of Bulgarije staan in de West-Europese beeldvorming te boek als roverstaten. Uit uw onderzoek blijkt iets anders.

„Polen is op het gebied van criminaliteit en het risico daar slachtoffer van te worden, bijna een Europees land. Ze hebben hun achterstand razendsnel ingelopen. Maar ook in Bulgarije is het niveau van de criminaliteit niet hoger dan het Europese gemiddelde. Dat verschil tussen beeldvorming en praktijk heeft politieke betekenis. De Europese Commissie heeft publicatie een jaar lang weten te voorkomen. De resultaten passen namelijk niet in de EU-politiek jegens landen als Polen en Bulgarije, van hameren op hervormingen en criminaliteitsbestrijding.”

Nederland staat in de top-5 van Europese landen met de hoogste criminaliteitscijfers en de risico’s voor burgers om daar slachtoffer van te worden. Hoe komt dat?

„Net als elders in Europa is ook in Nederland de criminaliteit gedaald, na een piek in de cijfers in 1996. We zijn nu terug op het niveau van twintig jaar geleden. Dat komt niet overeen met de beeldvorming. Het opblazen van incidenten door de media vertroebelt het zicht op de werkelijkheid. Er zijn wel verklaringen voor het feit dat Nederland mét Groot-Brittannië en Ierland in de Europese top zit, als het om criminaliteitscijfers gaat – en dan vooral geweldsmisdrijven. Duidelijk is dat hoge criminaliteitscijfers niet het gevolg zijn van armoede of gebrek aan welzijn. Leeftijdsopbouw van de bevolking en de mate van verstedelijking zijn wél indicatoren. Net als alcoholgebruik onder jongeren, sommige vormen van vermogenscriminaliteit en drugsconsumptie.”

Als het gaat om politieke en ambtelijke integriteit, scoort Nederland in het onderzoek juist heel goed. Daar heeft het criminele klimaat in Nederland nauwelijks vat op?

„Als het om de integriteit van de overheid gaat, bevindt Nederland zich mét de Scandinavische landen en Groot-Brittannië op een luxueus eiland. Anders dan in mediterrane landen, bestaat hier een professionele cultuur van integriteit, die over een lange periode gevormd is.”

De stiekeme vormen van overheidscorruptie, zoals de bouwfraude, legt dit soort onderzoek niet bloot. Niemand zegt toch dat hij omkoopt of wordt omgekocht?

„De bouwfraude heeft Nederland internationaal gezien een slechtere positie bezorgd. Maar wij komen die trend in onze onderzoeken niet tegen, in ieder geval niet als het gaat om kleine, veel voorkomende corruptie op laag ambtelijk niveau. Het kan natuurlijk zijn dat corruptie in Nederland zich op een hoger, vertrouwelijk niveau afspeelt. Als dat het geval is, kom je dat via ons onderzoek niet aan de weet. Corruptie op het niveau van de regering, zoals in Italië, kun je niet meten via een bevolkingsenquête.”

Wat vind u zelf een opmerkelijke constatering in dit onderzoek?

„In landen met veel aandacht voor de positie van slachtoffers, zoals Nederland en Groot-Brittannië, is de tevredenheid gedaald over de manier waarop de politie omgaat met slachtoffers. Dat is heel frappant. Als je de Nederlandse politiemonitors bekijkt, zie je die verslechtering ook. Alleen wordt daar niet mee te koop gelopen. Wij hebben als verklaring dat in landen waar geen georganiseerde slachtofferhulp bestaat, zoals Denemarken, politieagenten het gevoel hebben dat zíj daar dan iets aan moeten doen. In Nederland en Engeland heeft de politie het idee ze er geen prioriteit aan hoeft te geven: er zijn immers slachtofferhulporganisaties. Mij lijkt dat een ongewenste ontwikkeling. We moeten erop letten dat we niet met de ene hand afbouwen wat de met de andere hand hebben opgebouwd.”

hoofdartikel: pagina 9

Het hele rapport ‘The burden of crime in the EU’ is te lezen via: www.nrc.nl/binnenland