Laat peepshow links liggen

In de Beurs van Berlage zijn geprepareerde en ontlede lijken te zien van nooit geïdentificeerde Chinezen.

Dat is ethisch en juridisch onverantwoord.

In de Beurs van Berlage in Amsterdam is sinds eind november vorig jaar plaats ingeruimd voor de tentoonstelling Bodies: een verzameling van geprepareerde en ontlede lijken van Chinese mensen.

Afgaand op bezoekersreacties op de officiële website, is de expositie een feest van herkenning en een bron van inspiratie. Bovendien leidt de expositie tot inkeer: bezoekers zeggen slechte gewoontes als roken en ongezond eten af te zweren. Eigenlijk zouden dergelijke positieve kritieken iedereen moeten motiveren ook de 22,50 euro te betalen om dit ‘eerbetoon aan het menselijk lichaam’ te aanschouwen. Toch?

Nee. Er zijn genoeg argumenten om eens kritisch te bekijken wat zich hier werkelijk afspeelt.

Laat het duidelijk zijn: in ons land hebben dode mensen evenveel recht als de levenden op de basale waarde van respect. En respectvol omgaan met de lichamen van gestorven mensen betekent dat ze moeten worden begraven of gecremeerd. Deze basiswaarde prevaleert, tenzij een algemeen erkend hoger belang in het spel is. Ik noem er twee.

1Het oplossen van een misdaad. Een dood lichaam mag worden ontleed, als dat de politie verder helpt in onderzoek naar de toedracht van het overlijden.

2De volksgezondheid. Een persoon die aan een onbekende, besmettelijke ziekte overlijdt, móét zelfs door zijn arts worden ontleed. Het belang van de volksgezondheid weegt in dat geval immers zwaarder dan de basale waarde van respect voor de overledene.

Het behoeft geen uitleg dat in het geval van Bodies van beide belangen geen sprake is.

Bovendien valt niet te achterhalen of de geëxposeerde Chinezen bij leven toestemming hebben gegeven voor het ‘gebruik’ van hun dode lichaam. In de (medische) ethiek is toestemming een van de voorwaarden voor het behandelen van mensen. De expositie in Amsterdam bestaat daarentegen uit gevonden, nooit geïdentificeerde lichamen. Familieleden hebben de lichamen nooit geclaimd voor een teraardebestelling.

Maar zelfs als de Chinezen wél toestemming hadden gegeven, was de expositie ethisch én juridisch onverantwoord geweest. Immers, privacywetgeving beschermt de persoonlijke levenssfeer van mensen, hun lichaam incluis. De wetgeving neemt mensen in bescherming tegen handelingen die niet in hun belang zijn en geen medisch of maatschappelijk doel dienen – of zij nu toestemming voor die handelingen hebben gegeven of niet.

Daarnaast geldt in de geneeskunde de gouden regel dat behandeling van een mens onaanvaardbaar is, als de kennis die zo’n behandeling oplevert, óók op een minder belastende manier te verkrijgen is. Het zou mooi zijn als men zich realiseert dat er uit was opgebouwde preparaten zijn gemaakt, die precies even leerzaam en mooi zijn als die in Amsterdam. In het medisch-historisch Instituut van de Universiteit van Wenen is een uitgebreide collectie te bewonderen. Bij een toegangsprijs van 22,50 euro is het misschien net zo rendabel om díe collectie hier naar toe te halen. Zo niet, dan kunnen driedimensionale animaties van kunstmatige modellen de leemte ruimschoots opvullen.

Kortom, de rechtvaardiging voor het gebruik van de lichamen voor publieke tentoonstelling is afwezig. De nieuwsgierigheid van de bezoekers gaat voorbij aan de grens van respect voor andere mensen. Die nieuwsgierigheid ligt op één lijn met voyeurisme: het willen zien wat niet gezien ‘mag’ worden. Het is dezelfde fascinatie die leidt tot files bij ongevallen op de andere kant van de snelweg en tot de winstgevendheid van peepshows. Respect is het eerste slachtoffer.

Vergelijk het bezoeken van deze tentoonstelling met het volgende. Om een eind te maken aan kinderarbeid kun je maar beter bepaalde merken sportschoenen en spijkerbroeken links laten liggen. Om diezelfde reden kun je ook maar beter de Beurs van Berlage passeren en linea recta naar Madame Tussauds gaan.

Gerrit Kimsma is arts en filosoof en is verbonden aan de afdeling Metamedica van het VUmc in Amsterdam.