‘Grandioze mislukking’ is een eretitel

Voor de nieuwe roman van Thomas Pynchon moet de lezer weken uittrekken.

Pynchons labyrint is zowel humoristisch als verwarrend.

Thomas Pynchon: Against the Day. Penguin, 1085 blz. € 30,- **---

De boeken van Thomas Pynchon zijn geen boeken voor op het nachtkastje, om er af en toe een paar pagina’s van te genieten alvorens in te dutten. En zeker deze nieuwe roman, in diverse opzichten nog omvangrijker dan zijn vroegere werk, is een boek waaraan men zich committeert, dat eisen stelt aan de lezer. Het boek is namelijk een vormloze kolos, met een bezetting van tientallen personages, anarchisten, messenwerpers, wiskundigen, ballonvaarders, huurmoordenaars, spionnen, genadeloze kapitalisten, kaartleggers en wat al niet, waarvan de meesten soms zo lang uit beeld verdwijnen dat je ze alweer vergeten bent wanneer ze terugkeren.

Uiteindelijk, zo blijkt tegen het einde van het boek, laat de essentie van het verhaal zich wel enigszins samenvatten als de geschiedenis van de familie Traverse. Maar daarmee simplificeer je Against the Day. De gezinsleden behoren weliswaar tot de weinigen die ook werkelijk contouren hebben, de tientallen anderen die het boek bevolken zijn hoofdzakelijk sprekende poppen wier lot de lezer grotendeels koud laat. Maar in dat opzicht lijken de pretenties van de auteur ook niet verder te reiken. De enige andere personages die Pynchon boven deze massa figuranten wenst uit te tillen, zijn twee fatale vrouwen van uiteenlopende herkomst, Dahlia (‘Dally’) Rideout en Yashmeen Halfcourt. Hun lot blijkt soms wel, en vervolgens ook weer niet, met dat van de zoons Traverse verbonden.

Boven hen allen uit zweeft, letterlijk, een vrolijk ballonvaardersgezelschap genaamd The Chums of Chance dat er door verschillende schimmige opdrachtgevers op uit wordt gestuurd om al even schimmige opdrachten uit te voeren. Het boek begint met hun landing op de Wereldtentoonstelling in Chicago in 1893, eindigt in 1920, en zwermt uit over zowat alle continenten. Zo waaiert de vertelling uit, doorgaans in de vorm van de meest uiteenlopende spionageavonturen, van Wenen naar Colorado, van Venetië naar Mexico, van Centraal-Azië naar de Balkan.

Pynchon schept er een genoegen in de hele wereld te beschrijven als een globaal dorp, waarbinnen de karakters elkaar plotseling, op duizenden kilometers afstand van hun vorige ontmoeting, weer tegen het lijf lopen. Het woord onwaarschijnlijkheid past niet in Pynchons vocabulaire en hij lijkt zich zelfs te verkneukelen bij de talloze keren dat hij het zinnetje ‘and who’d they happen to run into but...’ neerschrijft. Maar ook daarmee is slechts een deel van de ontwikkelingen samengevat. Want de tijd van ongebreidelde wetenschappelijke activiteit en nieuwsgierigheid komt uitgebreid aan de orde.

Het is ondoenlijk in dit bestek zelfs maar een poging te doen de experimenten, de controverses en discussies die Pynchon beschrijft samen te vatten. Hij heeft zich ongetwijfeld in indrukwekkende mate gedocumenteerd, maar al die achtergrondkennis is zelden to the point omdat het hem maar af en toe lukt er romanmateriaal van te maken. Te vaak is het bravoure, grenzend aan imponeergedrag.

Met dit alles wil niet gesuggereerd zijn dat Pynchon niet ook zijn lichtvoetige kanten laat zien, of dat hij geen humor heeft. Soms zijn zijn literaire grappen leuk, maar doorgaans voel je ze al mijlenver aankomen. Merkwaardig dat een auteur die zoveel van zijn lezers eist, ze juist op dit punt zo onderschat.

Against the Day is een boek dat uiteindelijk niet eens de eretitel ‘een grandioze mislukking’ verdient. En toch, en toch... Wie de moeite doet zich erdoorheen te werken, de paar relevante lijnen vast te houden, de occulte episodes te verstouwen, zin te geven aan de mathematische discussies en wetenschappelijke experimenten wordt, juist op de momenten dat de ergernis fataal lijkt toe te slaan, beloond met fragmenten van briljant proza, niet zelden in zinnen van een paginalang. Pynchon behoort, in de woorden van Gore Vidal, tot het slag schrijvers ‘wier boeken niet bedoeld zijn om gelezen te worden maar om onderwezen te worden’. Dat lijkt me wat al te vilein geformuleerd. Maar ik vraag me af of Pynchon zelfs zijn hardnekkkigste bewonderaars een plezier doet met deze roman.

Thomas Pynchon: Against the Day. Penguin, 1085 blz. € 30,-

**---

    • Jan Donkers