Denken is een flamencomelodie

Donderdag om 20.00 uur spreekt prof. dr. H. P. Barendregt, hoogleraar grondslagen van de wiskunde en informatica, Radboud Universiteit Nijmegen, over “Modellen van het bewustzijn”. Studium Generale, Aula Minderbroedersberg 4-6, Maastricht. 5/9/2002 Foto Freddy Rikken Bestemd voor W&0 Henk Barendrecht Universiteit Nijmegen. Rikken, Freddy

Vragen naar ons bewustzijn zijn de moeilijkste vragen van de wetenschap. Dat zegt de Nijmeegse informaticus Henk Barendregt. Het lukt ons zelfs nog niet om de vraag goed te formuleren. Bewustzijn heeft te maken met vurende neuronen, maar hoe leiden die materiële feiten dan ineens tot gewaarwordingen? Daarover wordt al duizenden jaren gefilosofeerd.

Hoe kunt u zoiets raadselachtigs dan modelleren?

Barendregt: „Je begint met het bestuderen van het bewustzijn zoals zich dat aan ons voordoet, doordat wij horen, ruiken, zien, voelen en proeven. Maar tussen die fenomenologische kant en de natuurwetenschappelijke kant gaapt een afgrond, de explanatory gap. Zintuiglijke waarnemingen en neuronale activiteiten kunnen ons bewustzijn niet volledig beschrijven. Een voorbeeld: Muziektonen kunnen als enen en nullen worden weggeschreven op een CD, maar op een ander niveau ook een prachtige wereld creëren, zoals die van de tango. Die kloof tussen het natuurkundige proces (de vurende neuronen en de gierende hormonen) en de ervaring (die opzwepende tango) lijkt soms moeilijk overbrugbaar.”

Valt het bewustzijn te lokaliseren?

„Je kunt bepaalde hersengebiedjes elektronisch prikkelen, waarop de proefpersoon zich dan ineens een kinderliedje of een speciale geur herinnert. Zo kun je delen van het bewustzijn lokaliseren. Maar daarmee is nog niets verklaard. Het geheugen levert ongetwijfeld een belangrijke input voor ons bewustzijn. Als ik “Eiffeltoren” zeg, kun jij die specifieke vorm meteen op een papiertje uittekenen. Misschien is ons bewustzijn geen continu vloeiend iets, maar bestaat het uit een snelle reeks losse flitsjes, qua inhoud en type steeds mede bepaald door het voorgaande flitsje. Tot op zekere hoogte lijkt dit model op de Turing-machine, een wiskundig model van computerberekeningen en berekenbaarheid, in 1936 gelanceerd door Alan Turing. Vergelijk het bewustzijn maar met zo’n ouderwetse celluloidfilm, die bestaat uit een reeks elkaar snel opvolgende foto’s. Dan lijkt het net alsof je de acteurs ziet bewegen. Al bij het eerste flitsje in het bewustzijn wordt een gevoel opgeroepen, zoals een eerste flamenco-akkoord al een kleur neerzet. Maar pas na een reeks flitsjes komt het denken op gang, net zoals zich pas na een reeks akkoorden een melodie ontvouwt. Voelen en denken kunnen strijdig zijn. En als die flitsjes niet meer goed op elkaar aansluiten, raak je neurotisch en verward, dat maakt dit model aannemelijk.”

Maar hoe ziet u dan de relatie tussen bewustzijn en onderbewuste?

„Diep verborgen in ons bewustzijn zit een chaotisch proces, dat heel naar is en dat we alsmaar proberen te onderdrukken door het terug te duwen naar ons onderbewustzijn. Als iemand overspannen raakt, komt al die chaos aan de oppervlakte. Door meditatie kun je jezelf trainen in ‘opmerkzaamheid’, het met aandacht en op gepaste afstand waarnemen van emoties om dat nare proces te genezen en je uit die chaos te bevrijden. Dat brengt innerlijke rust.”