Bodies is juist educatief en ethisch verantwoord

Kimsma gaat hiernaast uit van Nederland, terwijl de lichamen uit China komen.

Daar is het wél toegestaan anonieme doden te gebruiken voor wetenschap of educatie.

In zijn pleidooi tegen onze expositie Bodies gaat de heer Kimsma uit van Nederland: bij ons is het verboden zonder toestemming vooraf dode lichamen te gebruiken voor wetenschap of educatie. De lichamen waarvan de ‘bodies’ gemaakt zijn, komen echter uit China. Het waren anonieme doden: hun identiteit kon niet worden vastgesteld. Ook kwam niemand het lichaam opeisen.

In China is het wél toegestaan de lichamen van anonieme doden te gebruiken voor wetenschap of educatie. Wij hebben schriftelijke verklaringen gezien van drie verschillende Chinese instanties, waarin dat wordt bevestigd. Expliciet vermelden zij dat het gaat om gevangenen noch patiënten. Dat laatste wordt wel beweerd door anderen, maar elk bewijs ontbreekt.

Bodies was eerder te zien in de Amerikaanse staat Florida. Het Museum for Science and Industry in Tampa had speciaal voor deze gelegenheid een comité gevormd om de ethische vraagstukken rond deze expositie kritisch door te denken. Dit twaalfkoppige comité bestond uit vertegenwoordigers van religieuze groeperingen, medici, filosofen en mensen uit het onderwijs. Zij oordeelden dat deze expositie de toets der kritiek kon doorstaan.

We hebben ook laten uitzoeken of Bodies in strijd is met de Nederlandse wetgeving. Dat bleek, in tegenstelling tot wat Kimsma beweert, niet het geval. Er zijn verschillende wetten die hierover gaan en de meest relevante daarvan is de Wet op de Lijkbezorging. De bodies zijn ooit als dood lichaam ‘bezorgd’ in China conform de Chinese wetten. Vanaf dat moment waren het voor de wet geen dode lichamen meer en vielen derhalve niet langer onder de genoemde wet. Inmiddels zijn het zelfs modellen, slechts gedeeltelijk opgebouwd uit menselijk materiaal. Het vet is eraf en al het vocht is vervangen door een oplossing van siliconen. Plastic is het hoofdbestanddeel van de bodies. Het overige materiaal is menselijk.

Kimsma vindt dat ook dit menselijk materiaal in China anders behandeld had moeten worden. Hij gaat zelfs een stapje verder en vindt dat je om die reden deze expositie niet moet bezoeken. In het slot van zijn betoog verwijst Kimsma naar de ethische discussie over het wel of niet kopen van door kinderhanden vervaardigde sportschoenen en spijkerbroeken. Doe het niet, is zijn conclusie.

Wij waren minder streng. Nu deze lichamen eenmaal gemummificeerd zijn tot ‘body’, hebben wij voorrang gegeven aan de educatieve kracht van deze expositie boven eventuele bezwaren tegen Chinese praktijken. Het gaat ons te ver om Nederlandse waarden en normen één op één van toepassing te verklaren op China. Wanneer Kimsma schrijft dat respectvol omgaan met dode lichamen neerkomt op begraven of cremeren, geeft hij blijkt van een beperkte opvatting.

Er is een ander punt dat Kimsma niet noemt, maar dat je als bezoeker wel moet overdenken. Hoe staat het met je geloof in een hiernamaals? Heb je de hoop dat je na je dood met ziel én lichaam ergens wordt verwacht? Met zo’n gedachte kun je op deze expositie in de knoop komen. Als voorbeeld geef ik de body waar de expositie mee afsluit. Dit model zit vol met protheses: plastic heup, stalen pinnen en klemmen, een plaatje in de schedel. Voor een leek als ik kwam de boodschap stevig over: het lichaam is een mooi instrument, waaraan gelukkig nog veel gerepareerd kan worden voordat je sterft. Wees er zuinig op.

Guus Bakker is sinds 1993 directeur Beurs van Berlage.

Is een bezoek aan Bodies ethisch verantwoord? Praat mee op nrc.nl/discussie

Rectificatie / Gerectificeerd

In het stukje Bodies The Exhibition: lichamen van echte mensen (6 februari, pagina 18) staat dat circa 27.500 mensen de tentoonstelling Bodies hebben bezocht. Dat is niet correct, de tentoonstelling trok circa 127.500 bezoekers. Ook staat er dat er 22 geconserveerde lichamen te zien zijn. Dat zijn er in werkelijkheid 21.