Tempelhof: veel verleden maar geen toekomst

Een rondleiding door Tempelhof is een reisje door de twintigste eeuw. Maar Berlijn ziet geen toekomst en wil het vliegveld sluiten. Wat dan? Een landschapspark? Alle zinvolle voorstellen zijn welkom.

Het is stil op luchthaven Tempelhof. Voor de hangars staan veertien kleine vliegtuigjes. Er hangt één toestel in de lucht. Op weg naar Graz, misschien. Of Kopenhagen. In de immense vertrekhal slenteren meer medewerkers dan passagiers. Aan het plafond zijn oude vliegmachines gemonteerd: binnen hangen meer vliegtuigen dan buiten.

Ooit kwamen hier, aan de zuidrand van het stadscentrum, bijna 6 miljoen reizigers per jaar. Ooit, toen de Sovjets Berlijn hadden geïsoleerd, landden hier in het kader van een luchtbrug Amerikaanse toestellen met kolen en levensmiddelen. Elke 90 seconden een DC-3, bijgenaamd Rosinenbomber, omdat de piloten snoep en rozijnen lieten neerdwarrelen aan parachutes van papieren zakdoekjes. Ooit was Tempelhof de eerste moderne luchthaven ter wereld.

Ooit. Tempelhof heeft veel verleden. Tempelhof heeft een beetje heden. Maar Tempelhof heeft vrijwel geen toekomst.

De stad wil het vliegveld sluiten. In oktober 2008. De tegenstanders van sluiting zijn al jaren in de weer met rechtszaken en bereiden een referendum voor. Zakenmensen vinden het reuze comfortabel om hun privéjet zowat óp de Brandenburger Tor te landen en Deutsche Bahn wil de luchthaven voor zakenvluchten exploiteren. Een Amerikaanse belegger ziet brood in een privékliniek met vliegverbinding en wil daar 350 miljoen euro voor op tafel leggen. De stad ziet alleen maar een verliespost.

Het principebesluit om Tempelhof te sluiten viel tien jaar geleden. De deelstaten Berlijn en Brandenburg zijn bezig luchthaven Schönefeld, in voormalig Oost-Berlijn, uit te breiden tot de centrale luchthaven van de metropool. De overige luchthavens – Tempelhof en Tegel – moeten daarom dicht. Naarmate sluiting nadert, neemt het aantal juridische procedures snel toe. Een rechter stelde deze week dat Tempelhof inderdaad moet sluiten als Berlin-Brandenburg International (BBI) gereed is. Over twee weken valt een besluit over de exacte datum.

Adolf Hitler was naar verluidt geen fan van Tempelhof. Hij wilde eigenlijk een indrukwekkender gebouw. Nadat architect Ernst Sagebiel in 1936 een naar huidige maatstaven tamelijk overdonderend complex had opgeleverd, stuurde Hitler zijn favoriete bouwmeester, Albert Speer, langs om het gebouw nóg wat meer allure te geven. Het complex is nooit helemaal voltooid, maar desondanks met bijna 300.000 vierkante meter vloeroppervlak een van de grootste gebouwen ter wereld.

Een rondleiding duurt uren en is een reisje door de twintigste eeuw. Aan Tempelhof is bijvoorbeeld nog het romantische begin van de burgerluchtvaart af te lezen. Tempelhof is een halfrond gebouw van ruim een kilometer lengte aan de rand van een ovaal grasveld met een doorsnede van ongeveer twee kilometer. Oorspronkelijk waren er geen verharde startbanen. De aankomende vliegtuigen taxieden tot voor het luchthavengebouw om de passagiers af te zetten onder een elegant afdak. Een trap voerde naar de aankomsthal. Voor staatsgasten was er een lift. Het was de tijd dat de stewardessen nog de status hadden van filmster.

Op het dak openbaart zich de waanzin van de nazi’s. Tempelhof is gebouwd als luchthaven annex stadion. Hitler wilde hier voor een miljoenenpubliek luchtshows organiseren. Op de halve maan moesten tribunes verrijzen voor 85.000 bezoekers. Aan de buitenkant wordt het complex daarom gekenmerkt door veertien kolossale trappenhuizen en loopt het dak trapsgewijs af in de richting van het veld. Een aarden wal moest het veld omzomen en nog eens plaats bieden aan 1 miljoen mensen. Zover kwam het niet. De wal is nooit opgeworpen, de trappenhuizen zijn niet klaar, de tribunes evenmin. Vanaf 1939 was er geen tijd meer voor shows. In 1941 werden de werkzaamheden gestaakt.

De donkere tijd die toen aanbrak is op Tempelhof eveneens zichtbaar. Drie verdiepingen onder de grond bevinden zich talrijke schuilkelders. De kelder onder gebouw zes is versierd met olijke tekeningen en spreuken van de negentiende-eeuwse kunstenaar Wilhelm Busch. Bij een portret van een kroegtijger met bierpul en pijp staat in sierlijke letters: „Im Goldenen Engel auf der Bank, sass er fleissig und sang und trank.” Onder gebouw twee was een geheim filmarchief gevestigd. Toen de Russen Tempelhof in 1945 innamen schoten ze de pantserdeur open waarna het archief uitbrandde. Nog steeds is niet bekend wat de nazi’s precies in de gekoelde kamers bewaarden.

Na de Russen kwamen de Amerikanen. Tijdens de Koude Oorlog was de helft van Tempelhof Amerikaans militair gebied, de andere helft was gereserveerd voor de Duitse civiele luchtvaart. De Amerikanen schreven er in ‘48/’49 geschiedenis met hun luchtbrug en vertrokken pas begin jaren negentig. Ook zij lieten sporen na. In de monumentale entreehal en vertrekhal probeerden ze de grootheidswaan van de nazi’s met verlaagde plafonds te verhullen. Bovenop de aankomsthal richtten ze een bowlingbaan en een basketbalarena in.

Tempelhof is een in beton gegoten, veelzijdige geschiedenisles. Ideaal voor rondleidingen, maar voor het overige weet niemand in Berlijn wat er mee moet gebeuren. Sluiten is één. En dan? Een landschapspark? Een campus voor startende ondernemers? Alle zinvolle voorstellen zijn welkom, zei een woordvoerder van de stad tegen de Frankfurter Allgemeine, ook van kunstenaars en kermisklanten.

    • Michel Kerres