Ruimtelijke wanorde

Voor buitenlandse bezoekers was het een wonder om middenin een van de dichtstbevolkte gebieden van Europa, de Randstad, op uitgestrekt weideland te kunnen uitkijken. Was dat nou het dichtbevolkte Nederland waarover ze hadden gehoord en gelezen? Het nauwbehuisde Nederland bood meer ruimte dan menig dunbevolkt gebied. Aan de strakke planning, waar Nederland beroemd om is geworden, is een einde gekomen. De ruimte wordt prijsgegeven aan lukraak gebouwde bedrijventerreinen, verlichte kassen en vakantieparken. De ruimte verdwijnt. Op het voorheen zo weidse gebied rukken blokkendozen op, soms deels gecompenseerd door de kunstmatige aanleg van ‘nieuwe natuur’. Zelfs in vijf tot zes meter diepe polders waar veenweiden in het water zweven worden woonwijken gepland. De Randstad begint te lijken op het halsoverkop gebouwde Los Angeles of New Jersey. Er blijven minder plekken over waar de stedeling de drukte kan ontvluchten. Het voor wandelaars vaak ontoegankelijke weidelandschap wordt door de boeren en door de autoriteiten niet als natuur gezien.

De nota Ruimte van 2005 ratificeerde de groeiende wanorde door de ruimtelijke planning los te laten: centraal wat moet, decentraal wat kan. Het zogenoemde Groene Hart tussen Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Rotterdam slibt dicht met vierkante bouwdozen, distributiecentra en nieuwbouwwijken. Ook elders in het land laten gemeenten zich tegen elkaar uitspelen en bouwen ze bedrijventerreinen om firma’s te lokken die elders in het land al gehuisvest zijn. Het gevolg is dat meer dan een kwart van de Nederlandse bedrijventerreinen verouderd is en niet meer wordt opgelapt. Voor een leeg land zijn zulke versteende dode zones geen probleem, maar voor het volle Nederland is het doodzonde.

De zogenoemde ‘verrommeling’ van het landschap is niet alleen een esthetische kwestie, maar heeft ook gevolgen voor het milieu en voor de vervoersstromen die net als in Los Angeles stil komen te liggen. De wilde bouwpraktijk doet nieuwe centra ontstaan waarmee in het ontwerp van weg, spoor- en busroutes geen rekening is gehouden. Er ontstaan linten van bedrijventerreinen langs snelwegen, wat tot langere files leidt. Er is grote druk om weidewinkels te bouwen met enorme parkeerterreinen, die nieuwe verkeersstromen oproepen, waarna de stadscentra in de buurt uitsterven. Ruimtelijke wanorde maakt het er ook voor buitenlandse investeerders niet aantrekkelijker op. Nederland verliest het voordeel van ruimtelijke ordening op andere landen.

De provincies moeten hun taak op het gebied van ruimtelijke ordening beter vervullen en vaker slecht ruimtegebruik afkeuren. Bij de provinciale verkiezingen komende maand kunnen ze op hun ruimte-indeling afgerekend worden. Het Rijk zou moeten luisteren naar de oproep van rijksbouwmeester Mels Crouwel van afgelopen zaterdag in deze krant en de regie weer in handen moeten nemen. Alleen de nationale overheid kan voorkomen dat lokale overheden tegen elkaar worden uitgespeeld. Het Rijk moet een langetermijnvisie ontwikkelen waarop provincies zich kunnen oriënteren. Onmetelijke steenwoestenijen met reclameborden rond uitgeholde stadscentra zijn geen mooi vooruitzicht.