Wolken zijn drama’s aan de hemel

Wolkenspeurders verlustigen zich al eeuwen aan de luchten boven Nederland, ontdekt Kester Freriks

RUISDAELLUCHT: Gezicht op Haarlem van Jacob van Ruisdael acob van Ruisdael (1628-1692) Gezicht op Haarlem Landscape with a View of Haarlem Oil on canvas, 1670-1675 20 3/8 x 25 1/2 inches (52 x 65 cm) Staatliche Museen, Berlin

In zijn befaamde Natuurdagboek schrijft Nescio: „Even buiten Haarlem mooi gezicht op de duinenrij ten noorden van Haarlem en de wolkenlucht, blauwgrijze weemoed.” Er zijn tal van wolkenspeurders: kunstenaars, dichters, schrijvers, wetenschappers, filmers en fotografen die de veranderende schoonheid van wolkenluchten vereeuwigen en in verschillende stijlen benoemen.

Beeldend kunstenaar Willem den Ouden die in Varik aan de Waal woont, schildert alleen nog maar wolken. „Rijkswaterstaat heeft met de dijkverzwaring mijn uitzicht vernietigd. Gelukkig kan Waterstaat aan wolken niets vernielen, dat hopen we maar”, aldus Den Ouden.

Artisfotograaf Fred Nordheim, die meer dan dertig jaar lang dieren in de Amsterdamse dierentuin fotografeerde, kan aan de hand van wolkenluchten het weer voorspellen. „Wolken zijn als muziek”, zegt hij. „Ook wolken roepen stemmingen en sfeer op.” En wolken- en kunstkenner Ton den Boon publiceerde kortgeleden het ABC Hollandse luchten in de beeldende kunst.

californische luchten

In Duitsland is fotograaf en meteoroloog Bernhard Mühr de bedenker van het invloedrijke Der Karlsruher Wolkenatlas. Hierin staan zo’n tweeduizend duizelingwekkende foto’s van wolkenschappen met deskundige toelichting. De Amerikaanse cineast James Benning is een gepassioneerd wolkenliefhebber. Zijn film Ten Skies uit 2005 toont de Californische luchten, vastgelegd op tien filmrollen. Een ode aan de lichtende Hollandse wolkenluchten is de film Dutch Light - Hollands Licht (2003) van Peter-Rim en Maarten de Kroon. De mythe van het licht boven ons land is eeuwenoud.

Voor Nordheim en Den Boon is Ruisdaels befaamde werk Gezicht op Haarlem een hoogtepunt in de Nederlandse wolkenschoonheid. Naar de schilder is dan ook de ‘Ruisdaellucht’ genoemd, een echt Hollandse lucht, de zogenoemde cumulus, met majesteitelijke wolkenpartijen. In dit schilderij gaat de blik over de lage huizen via de schatkist van de St. Bavokerk en maakt een sprong de ruimte in. Vanaf de lage horizon schieten we naar de verre diepte van het firmament. Nordheim beschouwt elke dag de wolken. Voor hem vormen wolken ‘de dramatiek van het leven in het landschap’. Ook Den Boon woont aan de Waal. „Boven het vlakke Hollandse landschap krijgen de wolkenschappen in de schilderkunst alle ruimte. Wolken verhevigen het landschap.”

Op je rug in het gras liggen en naar de wolken kijken, zeggen dat die wolk lijkt op een laars, een kameel of een vliegend tapijt is een geliefde bezigheid.

Wolken zijn verzamelingen van kleine waterdruppels en ijskristallen. In 1783 raakte de jonge Engelsman Luke Howard op tienjarige leeftijd zo geobsedeerd door wolken, dat hij dacht aan een classificatie naar hun vormen en veranderingen. Die kwam er in 1802 en wordt nog altijd gebruikt. Hij was de eerste die Latijnse namen bedacht voor de vier wolkenfamilies en hun onderverdeling in tien geslachten. Hoge wolken behoren tot de familie of ook etage van de cirrus, middelhoge zijn de altocumulus, lage wolken heten de stratocumulus en de verticale wolken zijn de nimbostratus. De indeling gaat voorts gedetailleerd verder naar soort, variëteit en de bijkomende vormen en verschijnselen. De vertaling van de Latijnse namen zijn als de mooiste Hollandse poëzie, zoals castellanus voor een wolkensoort die eruit ziet als kanteeltorentjes. Verder hebben we woorden als haarlok of windveer voor hoge, vederachtige wolken; de wolk nimbus is de regenwolk, de velum is de sluier, virga de twijg en de lenticularis de de amandelachtige wolk. Een zomerhemel is een Hollandse hemel met friswitte, blinkende wolkenpartijen.

mamawolk

Het verzamelen van wolken in al hun vormen en verschijningen is verslavend. Er is zelfs de mamawolk die borstvormig is. De Karlsruher Wolkenatlas gaat weer terug op De Internationale atlas der bewolking en toestanden van de hemel uit 1932. Wolken kunnen we aldoor bekijken en bewonderen. In de musea op de overweldigende werken van de Hollandse meesters, in de boeken met afbeeldingen en beschrijvingen en zwerf op internet langs het firmament met de fotogalerieën uit de Karlsruher Wolkenatlas. En ’s nachts kijk je naar de maan waar de wolken in rafels, stapels of sluiers langs jagen. Voor Willem den Ouden schept elke windrichting zijn eigen wolkenkleur: noordenwind maakt de wolken hel en kil van licht, noordwestenwind zorgt voor Ruisdaelwolken en zuidenwind maakt de wolken warm en geel. Dat is het licht in de schilderijen van Jan van Goyen. Hieruit kunnen we concluderen: Van Goyen schilderde bij de wind uit het zuiden.

„Ons onstuimige zeeklimaat”, zegt Den Ouden, „zorgt voor het dramatische spel der wolken in de lucht.”

ABC Hollandse luchten. Uitg. BnM, Nijmegen. Prijs € 4,95 Internetsites: www.wolkenatlas,de; www.hollandslicht.nl; www.dutchlight.nl; www.meteonet.nl Dvd: Dutch Light - Hollands Licht. €28,99