Nieuw kabinet zonder grote hervormingen

Lange tijd hielden de onderhandelaars zich stil. Nu de eindstreep in zicht is, lekt steeds meer informatie uit. De contouren van het vierde kabinet-Balkenende worden zichtbaar.

Tijdens de formatie onderhandelden de fractievoorzitters enige tijd in een voormalig koetshuis in Beesterzwaag om aan de Haagse drukte te ontkomen. Foto: Sake Elzinga Nederland - Beetsterzwaag - ( Friesland ) - 05-01-2007 Landgoed Lauswolt, fractieleiders Balkenende,Bos en Rouvoet komen naar buitenu uit het voormalige koetshuis waar zij de afgelopen dagen onderhandelingen hebben gevoerd over een nieuw te vormen kabinet samen met formateur Wijffels. Grote bijeenkomst van de media buiten het rood witte lint te wachen op de fractieleiders. Foto: Sake Elzinga Elzinga, Sake

Het kabinet-Balkenende IV wordt „een kabinet met nieuw elan”, zei demissionair premier Jan Peter Balkenende (CDA) nog aan het begin van de formatie. Maar de jaren van de grote hervormingen lijken voorbij. Het christelijk-sociale experiment gaat behoedzaam van start.

Gisteravond laat bereikten de onderhandelaars van CDA, PvdA en ChristenUnie overeenstemming over een conceptregeerakkoord. Jan Peter Balkenende, Wouter Bos (PvdA) en André Rouvoet (ChristenUnie) zaten met hun secondanten voor de voorlopig laatste inhoudelijke onderhandelronde met informateur Herman Wijffels (CDA) in het Catshuis. Over thema’s waarop vooral CDA en PvdA elkaar tijdens de verkiezingscampagne aanvielen – hypotheekrenteaftrek, AOW, het huurbeleid – zijn de afgelopen week toch afspraken gemaakt.

Een voorzichtige eerste conclusie moet zijn dat de partijen zich gehouden hebben aan hun verkiezingsbelofte: geen grote hervormingen meer, maar rust en tijd voor maatschappelijke investeringen. En – geheel in de geest van deze tijd – is er veel geld én aandacht voor milieu en duurzaamheid. Waar de eerste drie kabinetten-Balkenende (2002-2006) voorop liepen in grootschalige wijzigingen in zorg en sociale zekerheid, overheerst nu het gevoel van compromissen en een uitgebalanceerde winst- en verliesrekening, waar voor elke partij iets van haar gading in zit.

De resultaten zijn soms moeizame compromissen, en bij sommige moeilijke thema’s is afgesproken dat er gewoon niets gebeurt. De kinderopvang wordt níet gratis, de huurmarkt wordt níet vrijgegeven, de hypotheekrenteaftrek wordt níet aangepast.

Op andere terreinen is duidelijk sprake van een uitruil. Zo is de oplossing voor de AOW creatiever. Toen de PvdA oppositie voerde tegen het tweede en derde kabinet-Balkenende kwam PvdA-leider Wouter Bos met het plan ouderen te laten meebetalen aan de AOW, om zo de kosten voor de vergrijzing het hoofd te bieden. Het CDA voelde niets voor zo’n Bos-belasting, het viel de PvdA hard aan met deze plannen en wilde de vergrijzingskosten in de hand houden door ouderen langer te laten werken.

formatie Partijen claimen winst op deelterreinen

De fiscalisering die Bos wil, komt er – maar in veel gematigder vorm én met een christen-democratisch sausje. Alleen de groep werknemers die na 2011 stopt met werken, een aanvullend pensioen hoger dan 15.000 euro krijgt, en dat voor het 65ste jaar doet, moet gaan meebetalen. Wie langer doorwerkt, krijgt juist een bonus. Zo heeft de PvdA de zo graag gewilde fiscalisering van de AOW, en het CDA kan een eigen punt uit het verkiezingsprogramma waarmaken: mensen worden gestimuleerd om langer door te werken.

PvdA en ChristenUnie stelden tijdens de campagne de hypotheekrenteaftrek voor huizenbezitters vaak ter discussie. Beide partijen wilden de aftrek beperken tot het belastingtarief van 42 procent. Rijke mensen zouden de aftrek niet nodig hebben, zeiden zij. Voor het CDA was dit onbespreekbaar. Premier Balkenende noemde tornen aan de aftrek schadelijk voor „het gevoel van rust en zekerheid” onder burgers. En dat is schadelijk voor de economie. Het CDA heeft op dit dossier aan het langste eind getrokken, de aftrek blijft intact.

Nog meer succes voor het CDA, én voor de ChristenUnie: de kinderopvang wordt niet gratis gemaakt. De PvdA wilde, net als de VVD, met gratis opvang meer ouders stimuleren te gaan werken. Door kinderopvang drie dagen per week kosteloos aan te bieden, zou die drempel verlaagd worden. Het CDA, dat zichzelf een gezinspartij noemt, deed de plannen af als ‘staatscrèches’. Ook de ChristenUnie zag er niets in.

Daar staat tegenover dat de PvdA weer haar zin heeft gekregen in het huurbeleid. De markt voor huurwoningen wordt niet vrijgegeven, zoals het vorige kabinet-Balkenende nog wilde. De PvdA voerde daar fel oppositie tegen, omdat de prijzen voor huurwoningen onverantwoord zouden stijgen. Starters zouden in grote problemen komen. Nu is afgesproken dat de prijzen voor huurwoningen niet sneller mogen stijgen dan de inflatie. De hypotheekrenteaftrek kan de PvdA niet als trofee naar de achterban meenemen, maar het einde van de hervormingen in de huurmarkt zullen de sociaal-democraten als overwinning presenteren.

De omslag in het formatieproces kwam deze week. Totdat de eindstreep in zicht kwam, namen CDA, PvdA en ChristenUnie een bijna gewijde stilte in acht over de onderhandelingen. Maar de afgelopen dagen bleken de anders zo stille woordvoerders en fractieleden ineens wel bereid op achtergrondbasis een inhoudelijke toelichting te geven.

Op zich is de mini-eruptie van openheid verklaarbaar. De onderhandelingen zaten in de afrondende fase, waarbij ook voor de onderhandelaars zelf steeds duidelijker wed op welke punten hun respectieve partijen hebben moeten inleveren ten opzichte van de verkiezingsprogramma’s.

Dat doet pijn, of, zoals PvdA-leider Wouter Bos in zijn e-mail-nieuwsbrief de Bosbode al meldde: de laatste loodjes wegen het zwaarst. Juist omdat voor de buitenwereld nog volstrekt onhelder was wie waar heeft ingeleverd, konden de partijen de publieke opinie beïnvloeden door winst te claimen op deelterreinen.

Hoewel Balkenende, Bos en Rouvoet nu formeel klaar zijn, zijn de plannen nog niet rond. De onderhandelaars hebben hun sessies zo geheim gehouden, dat de Tweede-Kamerfracties van CDA, PvdA en ChristenUnie niet of nauwelijks op de hoogte zijn van de afspraken. Pas als maandag de onderhandelaars de laatste wijzigingen in de concepttekst voor het regeerakkoord hebben aangebracht, zullen de fracties op de hoogte gebracht worden. De fractievoorzitters weten, anders dan bij voorgaande formaties, niet of hun fractie de plannen wel ziet zitten. De kring van mensen die bij de formatie betrokken is, is de afgelopen week wel fors groter geworden. Naarmate de afspraken concreter worden, betrekken de onderhandelaars hun fractiespecialisten meer bij de deelonderwerpen. Dat maakt de fiattering door de fracties niet tot een formaliteit, maar grote wijzigingen zullen de Kamerleden niet aanbrengen.

Mochten de fracties akkoord zijn, dan zal de tekst naar de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer gestuurd worden. Dan zijn de stukken openbaar, meldde de woordvoerder van informateur Wijffels gisteren aan het eind van de middag. In de loop van volgende week volgt dan een debat met de Kamer en zal Balkenende tot informateur benoemd worden. Hij zal de dagen daarna de nieuwe bewindslieden aanzoeken. Naar verwachting staat Balkenende met zijn nieuwe ministersploeg in de week van 19 februari op de trappen van paleis Huis ten Bosch.