Inefficiënt, slecht geleid, verlieslijdend en te koop

Alitalia lijdt al jaren verlies. Verlies waarvoor de staat opdraaide. Nu de luchtvaartmaatschappij te koop staat raakt de Italiaanse belastingbetaler eindelijk verlost van een slecht bedrijf?

Personeel denkt terug aan betere tijden, toen een Alitalia-medewerker een trotse werknemer was en verliezen nog gewoon werden afgedekt door de staat. Foto Bloomberg This is a detail of the uniform worn by the Alitalita female cabin crew in Rome, Italy, September 15, 2004. Alitalia SpA, Italy's largest airline, will resume talks with flight attendant and ground staff unions on new contracts that would include cost reductions and job cuts ahead of tonight's deadline set by Chief Executive Giancarlo Cimoli, union officials said. Photographer:Chris Warde-Jones/Bloomberg News. BLOOMBERG NEWS

Elf partijen hebben deze week interesse getoond in de zo goed als failliete luchtvaartmaatschappij Alitalia. In oktober zei premier Romano Prodi nog „dat de situatie bij Alitalia uit de hand is gelopen en dat er geen valschermen meer zijn”. In december zette zijn regering de luchtvaartmaatschappij in de etalage. Prodi is nu opgelucht en „optimistisch” over de afloop.

Alitalia-piloot Danilo Baratti is pessimistisch. Hij is in een nostalgische bui vlak voor hij deze dag met zijn Boeing 777 naar Sao Paulo vertrekt. Hij vreest dat Alitalia wordt opgesplitst en zal verschrompelen tot een klein regionaal bedrijf. Hij denkt terug aan betere tijden, aan de jaren tachtig toen een Alitalia-medewerker een trotse werknemer was en verliezen nog gewoon werden afgedekt door de staat.

De piloot vindt dat hij reden heeft tot klagen. Over de gemiste kansen. Over de mislukte samenwerking met KLM bijvoorbeeld. „Dat was cruciaal. Als we in 2000 met de Nederlanders waren doorgegaan en als de gloednieuwe Milanese luchthaven Malpensa goed was ontwikkeld, dan was Alitalia nu de sterkste van Europa geweest.” Schiphol kon niet meer groeien, zo analyseert hij. Milaan wel. De Nederlanders zijn sterk op de lange afstand en vliegen de wereld over. De Italianen waren krachtig op de middellange afstanden. „Het was een buitenkans voor Alitalia.”

De rest is geschiedenis. KLM verbrak eind april 2000 de samenwerking, en ging later succesvol op in Air France. Alitalia bleef alleen achter – verstrikt in een belangenstrijd tussen lastige luchtvaartvakbonden, misbruikt door politici die het Alitalia-personeel al decennialang het hof maken, omdat de 20.000 werknemers in de regio Lazio net het verschil kunnen maken tussen een overwinning van links of rechts. Opeenvolgende bestuursvoorzitters slaagden er niet in om de wanorde en verspilling binnen het bedrijf onder controle te krijgen. De zwakke punten van Alitalia zijn nog aldoor actueel.

Al jaren maakt Alitalia verlies. Maar in de jaren tachtig en negentig was de luchtvaartmaatschappij een soort ministerie dat altijd op extra fondsen uit de staatskas kon rekenen. De inefficiëntie van het bedrijf werd pas zichtbaar vanaf 1997 toen de privatisering op de agenda kwam.

Oplossing voor de problemen was Malpensa. Het rijke Noord-Italië en Europa konden vanuit een nieuwe luchthaven bij Milaan makkelijker worden bediend. Acht jaar na de opening woont tweederde van het personeel dat van Rome is overgeplaatst naar Malpensa nog aldoor in Rome. Al het onderhoud van de vliegtuigen gebeurt op de Romeinse luchthaven Fiumincino. Vakbonden blokkeerden de verhuizing van het personeel naar het „koude” en „dure” Milaan, omdat het personeel liever in de eeuwige stad wil blijven met zijn milde klimaat en minder stressvolle werkritme. Dagelijks bezetten honderden hostesses en piloten die vanuit Milaan moeten vertrekken stoelen in vliegtuigen die hen gratis van Rome naar Milaan vervoeren. Stoelen die niet aan klanten kunnen worden verkocht.

Het is maar een van de vele voorbeelden van inefficiëntie bij Alitalia, aldus de Italiaanse luchtvaartexpert Oliviero Baccelli, hoogleraar economie en transport aan de Bocconi-universiteit in Milaan. Hij refereert aan de hangar van Malpensa die twee jaar geleden is opgeleverd. „Die staat nog altijd zo goed als leeg, omdat het onderhoudspersoneel in Rome is blijven werken.” Hij spreekt over het grote ziekteverzuim van 11 procent onder de stewards.

Tot overmaat van ramp heeft Alitalia op de thuismarkt concurrentie gekregen van low cost-maatschappijen Air One en Meridiana. Waar Air France en Lufthansa 80 en 70 procent van de thuismarkt controleren, haalt Alitalia net de helft. Hoofdschuldigen voor het falen van Alitalia zijn volgens Baccelli de politiek en de vakbonden. De politiek heeft zich enerzijds „spastisch veel” met het bedrijf bemoeid en is er anderzijds niet in geslaagd heldere keuzes te maken. „Nog bij de huidige overnamegesprekken zijn behalve premier Romano Prodi, vijf ministers, de burgemeesters van Milaan en Rome, de regiovoorzitters van Lazio en Lombardije betrokken. Zij hebben allemaal andere ideeën over de toekomst van Alitalia.” En de dertien vakbonden binnen Alitalia zijn het vaak ook onderling oneens en hebben met hun vele stakingen het vertrouwen van de consument in het bedrijf geschaad.

Secretaris Umberto Spinazzola, van de pilotenvakbond L’Unione Piloti, weerspreekt alle aantijgingen. Hij wijst met de beschuldigende vinger naar de opeenvolgende directies van de luchtvaartmaatschappij. „Die hebben een kamikazestrategie gevoerd. Er is alleen maar gesneden: in de lonen, in de vloot, in de routes. Precies die routes waar anderen nu hun winsten op maken.” Het telkens maar bezuinigen heeft het personeel gedemotiveerd. „Ze zijn niet meer bereid om extra offers te brengen, omdat dat de afgelopen jaren zinloos is gebleken”, zegt hij. „Het is ook niet waar dat Alitalia-piloten en -stewardessen minder werken en meer verdienen dan hun collega’s elders. De arbeidskosten liggen de laatste jaren juist lager dan bij de concurrenten.”

L’Unione Piloti heeft zich gemeld als kandidaat-koper. Spinazzola: „Een overnamekandidaat die succes wil hebben, zal met ons in zee moeten, omdat wij het personeel achter ons hebben.” Maar zo makkelijk blijkt het niet te liggen. De concurrerende vakbond UIL-Trasporti wil niet dat geld van werknemers uit werkloosheidsfondsen of pensioenfondsen wordt gebruikt voor de overname van Alitalia. „Dat is een operatie die gedoemd is te mislukken”, meent Marco Veneziani, voorzitter van die bond.

Over één ding zijn alle bonden het eens. De huidige bestuursvoorzitter Giancarlo Cimoli – die 2 miljoen euro per jaar verdient – moet opstappen, onmiddellijk, omdat hij „in alles heeft gefaald”. Spinazzola: „Hij heeft alleen financiële operaties verricht en nooit een industrieel plan uitgevoerd.”

De Alitalia-topman, die vrijwel nooit interviews geeft, verdedigde zich in de krant la Repubblica. Cimoli beloofde eind 2005 in 2006 quitte te spelen. In werkelijkheid is er voor 380 miljoen euro verlies geleden. Hij wijt de tegenslagen aan de stijgende brandstofprijzen, de vele stakingen van het personeel en de concurrentie van de low cost-maatschappijen. Cimoli zegt wel degelijk veel te hebben bereikt: „De helft van de managers is vervangen, in overleg met de vakbonden hebben we 3.000 banen geschrapt.”

Professor Baccelli bevestigt dat Cimoli tot 2005 goed werk heeft bericht en zelfs 1 miljard euro los wist te krijgen van de markt, maar daarna is hij stilgevallen. „Zijn pech was dat 2006 een verkiezingsjaar was. Dat is altijd lastig voor een publiek bedrijf, omdat keuzes dan worden uitgesteld.” Toen de bestuurders van Alitalia het ook nog eens intern oneens werden over de te varen koers en uiteindelijk de een na de ander opstapte, inclusief Air France-topman Jean Cyril Spinetta, werd Alitalia in januari feitelijk stuurloos. Cimoli en de andere overgebleven bestuurder mogen nu geen beslissingen meer nemen, omdat er statutair minimaal drie nodig zijn. Deze maand zullen de aandeelhouders over het lot van Cimoli beslissen. Volgens de zakenkrant Il Sole 24 Ore zou de topman al aan het onderhandelen zijn over een gouden handdruk. Zijn tweede, nadat hij in 2004 6 miljoen euro heeft meegekregen van de eveneens tobbende Italiaanse spoorwegen Trenitalia.

Half maart wil de Italiaanse regering een eerste selectie maken uit de kandidaat-kopers (zie: ‘Kandidaat-kopers’), die een indicatief bod en een industrieel plan moeten presenteren. Wie zeker niet zal mee bieden is Fabio Scaccia, docent vliegtuigbouwkunde aan een technische school, die zich als een van de elf gegadigden had gepresenteerd. Hij bekende vrijwel direct dat zijn voorstel „een pure provocatie” is van een gewone burger die zich zorgen maakt. „Ik kon niet blijven zwijgen, terwijl het bedrijf een miljoen euro per dag verliest.” Hij pleit voor een luchtvaartexpert in plaats van een financiële man aan de top van Alitalia. Tegenover het Italiaanse persbureau Ansa kandideerde hij zichzelf: „Ik verdien 1.230 euro per maand. Ik zou een low cost-topman kunnen zijn.”

Volgens Baccelli moeten de serieuze gegadigden beseffen dat Alitalia 30 tot 40 procent is overgewaardeerd op de beurs. Een ander obstakel zal de politieke bemoeienis zijn. „De koper zal over een grote dosis diplomatieke vaardigheden moeten beschikken om hier uit te komen.” Al met al is Alitalia zeker geen koopje. „Investeerders die enkel meedingen in de hoop het bedrijf snel te splitsen en in stukken te verkopen om zo winst te maken, zullen bedrogen uitkomen”, zegt hij. Voor wie echt wil investeren in de lange termijn zijn er mogelijkheden. „Het bedrijf beschikt over de beste slots in Italië en kan zijn vliegtuigen dus laten vertrekken wanneer passagiers dat graag hebben, namelijk in de ochtend en de avond. Het merk Alitalia heeft nog altijd veel waarde en aanzien in het gebied rond de Middellandse Zee. En juist de huidige chaos biedt grote kansen tot efficiëntiewinsten.”

Naar verwachting zullen de kandidaat-kopers onderling samenwerking zoeken om vervolgens een bod te doen. Lufthansa en Air France-KLM verstoppen zich nu mogelijk nog achter andere bieders, maar zullen volgens Baccelli tevoorschijn komen als de prijs van Alitalia is gezakt. „De Italiaanse markt is voor beide hun tweede markt en zal de komende jaren sterk groeien.”

De luchtvaartdeskundige doet al een voorspelling over de uitkomst van de overnamestrijd. Het wordt niet Air One dat waarschijnlijk alleen uit is op het verzwakken van Alitalia. Ook niet een investeringsfonds dat enkel uit is op winst. „Ik verwacht een typisch Italiaanse oplossing. Een groep van Italiaanse investeerders zal de handen ineenslaan, industriëlen gesteund door een grote bank. En Air France-KLM zal zijn huidige aandeel van 2 procent uitbreiden naar 10 tot 15 procent.”

De partij die uiteindelijk Alitalia zal overnemen moet voldoen aan een aantal strikte voorwaarden, die regering en vakbonden deze week nogmaals hebben bekrachtigd. De werkgelegenheid dient te worden gewaarborgd en de „italianiteit” van Alitalia evenzeer. Dat laatste niet alleen om chauvinistische motieven. Zonder de Italiaanse driekleur in het logo verliest Alitalia de mogelijkheid om gebruik te maken van de akkoorden tussen Italië en andere landen buiten Europa die recht bieden op het onderhouden van de langeafstandsroutes tussen Italië en steden in die landen.

Piloot Baratti is inmiddels opgestegen naar Sao Paulo. Hij hoopt dat nog lang te kunnen doen. Wellicht dat hij deze zomer toch nog zijn gedroomde huwelijk tussen Alitalia en KLM kan meemaken. Al zal het dan wel een krapper samenlevingscontract worden met de Fransen van Air France als gezinshoofd.