‘Lidstaten zijn cynisch over Europese Hof in Straatsburg’

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens zit in de verdrukking, klaagt de vertrekkende president. Een noodkreet om een goed werkend en onafhankelijk Hof.

Luzius Wildhaber Foto AFP le nouveau président élu de la nouvelle Cour Européenne des Droits de l'Homme, le Suisse Luzius Wildhaber, regarde l'assemblée, lors de la cérémonie d'installation, le 03 novembre à Strasbourg. Luzius Wildhaber, the Swiss president of the new Europen human rights court, attend the ceremony for the installation of the new court in Strasbourg 03 November. AFP

Geïntimideerd door Poetin, bedolven onder de zaken, met een oplopend personeels- en budgettekort maar stoïcijns gemotiveerd. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg maakt bijzondere tijden door. De scheidende president kwam vorig jaar doodziek terug van een dienstreis naar Moskou. Hij vermoedt net als de gevluchte ex-agent in Londen, Litvinenko, te zijn vergiftigd. Hij sluit het niet uit „na alles wat er is gebeurd”.

Wildhaber en zijn Hof lagen constant onder vuur vanuit Moskou als het Hof de Russische staat weer eens veroordeelde wegens schending van de mensenrechten, in Tsjetsjenië of Georgië. Een bevooroordeeld en politiek geleid Hof, kreeg Straatsburg uit Moskou te horen.

„Ik accepteer dergelijke kritiek niet”, zegt Wildhaber nu, in zijn geheel ontruimde kamer met panoramisch uitzicht over de Europese kantorenwijk in Straatsburg. De bloedvergiftiging die hij in Rusland opliep brengt hij achteraf met zijn Straatsburgse ervaringen in verband. Een paar jaar geleden was er een incident waar men in de stille gangen van het hypermoderne gebouw nu nog over praat. De Russische permanente vertegenwoordiger zondigde tegen alle regels van het protocol door onaangekondigd bij de president binnen te stappen. Daar eiste hij op hoge toon dat het Hof in een zaak van dertien Tsjetsjenen in Georgië zou beslissen dat deze ‘terroristen’ uitgezet moesten worden. Het grensde aan chantage, zegt Wildhaber, die de diplomaat uit z’n kantoor zette en zelfs aangifte overwoog. „Ik heb duidelijk gemaakt dat ik nooit meer dergelijke boodschappen van zijn regering wens te ontvangen”, zegt hij.

Dat is ook nooit meer gebeurd. Maar toen hij in oktober op het randje van de dood in een Berns ziekenhuis lag en het nieuws over Litvinenko vernam, is hij gaan piekeren. Dat hij een vergiftiging niet uitsluit duidt op grote nervositeit onder de hoge rechters over hun relatie met Rusland. Naar buiten toe blijven zij hoog opgeven van ‘de zaak’ waar ze voor staan. Het beschermen van de mensenrechten en bevorderen van de democratie voor 800 miljoen inwoners in 46 Europese landen. Ophef vinden ze normaal. Ook andere lidstaten schrikken soms van de arresten, zoals Nederland.

Eerder deze maand veroordeelde het Hof een voorgenomen uitzetting door Nederland van een Somalische asielzoeker als onmenselijk. Een vonnis dat in Den Haag door Bert van Delden, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak als ‘onbegrijpelijk’ werd afgedaan. De VVD vroeg het kabinet of het niet vond dat het Hof „de Nederlandse beleidsvrijheid” op dit terrein „te verstrekkend aantast”. Juristen zeggen dat het vreemdelingenrecht in Nederland voortaan anders moet worden uitgelegd, toegepast en wellicht herschreven.

Dergelijke ingrepen doet het Hof met grote regelmaat, in alle lidstaten. In kwesties als euthanasie, gevangenisregimes, vrijheid van meningsuiting, hoofddoekjes, transseksualiteit, gezinsleven, rechtsgang, onteigening.

President Poetin delft in Straatsburg ook herhaaldelijk het onderspit. Rusland hield dan ook in december ratificatie tegen van een verdrag dat voor eenvoudiger procedures in Straatsburg moet zorgen. De 45 andere lidstaten hebben ‘Protocol 14’ wel goedgekeurd. Wordt ‘Straatsburg’ gestraft om de arresten waar Poetin boos over is? Wildhaber: „Nou en of. Ik begrijp ook waarom. Maar ik verander niet van gedachten.”

Houdt Poetin vol, dan wordt 2007 een crisisjaar voor het Hof. Zonder de bepalingen uit het protocol moeten 22 van de 46 rechters in oktober in één keer vertrekken. Aangezien een rechter ongeveer een jaar nodig heeft om zich in te werken, leidt dat tot grote vertraging.

Onafhankelijkheid van de rechters ligt gevoelig. Wildhaber prijst zich gelukkig nooit door z’n eigen regering (Zwitserland) of landsadvocaat te zijn gebeld „met wensen”. „Ik wou dat elke rechter dat kon zeggen.” Er zijn lidstaten die rechters politiek selecteren en als de arresten dan tegenvallen daar consequenties aan verbinden. Oostenrijk en Moldavië verlengden na een regeringswisseling de zittingstermijn van ‘hun’ rechters niet. De Moldavische rechter bleek zelfs niet meer welkom in eigen land. Hij leeft nu als vluchteling elders in Europa. Mede daarom noemt Wildhaber het ontbreken van een pensioenvoorziening en sociale zekerheid voor zijn rechters „een schandaal – het kan het systeem ondermijnen”.

In Straatsburg zijn nu al 90.000 zaken aanhangig – mede een gevolg van het unieke recht van iedere Europese burger om met een eenvoudig formulier een klacht in te dienen. De lange wachttijd voor een vonnis – tot 7 jaar – dwingt het Hof tot selecteren. Zaken waarin dood en leven op het spel staan krijgen voorrang: IVF-kwesties, uitzettingen of zaken van terminaal zieke klagers. 90 tot 95 procent van alle zaken wordt niet-ontvankelijk verklaard. Meestal zonder enige motivering, om tijd te sparen. De rechters betreuren dat. Dat ze de enige internationale rechter ter wereld zijn waar burgers op eigen initiatief het eigen land kunnen aanklagen vindt men een essentieel en uniek kenmerk.

Sinds 1998 roept de president al ‘Help!’, zegt Egbert Myjer, de Nederlandse rechter bij het Hof. „Maar niemand luistert.” „Of ík cynisch ben?” zegt Wildhaber. „Nee, de lidstaten, dié zijn cynisch. Kennelijk zijn de politieke kosten om stil te zitten lager dan de kosten om in actie te komen.” Straatsburgse officials wedijveren onderling in beeldspraak over hun budgettaire nood. Raad van Europa-voorzitter René van der Linden noemt de circa 45 miljoen euro voor het Hof „evenveel als anderhalve kilometer snelweg”. Myjer gebruikt als ironisch ijkpunt het vertaalbudget van de EU. Eén miljard euro, „inclusief Gaelic”. Eigenlijk zouden er honderd stafjuristen bij moeten.

Dat de EU intussen in Wenen voor 30 miljoen euro per jaar een eigen mensenrechtenagentschap begint, leidt tot schampere reacties. Met als teneur verspilling en ‘dubbel werk’. Het Hof zelf kost zo’n 45 miljoen euro per jaar. Dat er de komende jaren geen uitbreiding voor het Hof komt, lijkt een gegeven. Maar als ook Protocol 14 niet wordt gerealiseerd dan „loopt de zaak hier vast”, zegt Myjer. Hij beheert de zaken tegen kleinverbruiker Nederland. In 2006 kwamen er bij hem 536 dossiers voorbij. Zeven keer werd er arrest gewezen.

Wildhaber geeft toe dat het Hof inmiddels zelf ook de mensenrechten schendt, door de oplopende behandelingstermijnen. Pijnlijk, omdat van de 6.691 uitspraken die het Hof sinds 1999 deed er 2.563 de te lange looptijden van zaken in de lidstaten betroffen. De pot verwijt dus de ketel en Wildhaber zegt dan ook dat hij dat „niet kan accepteren”. Hij vergelijkt de verstikking van zijn Hof met de demografische crises in de sociale voorzieningen in sommige lidstaten. „Regeringen weten dat ze iets moeten doen, maar durven niet.”

Hoofdartikel: pagina 7

Hoe een klacht in te dienen: www.echr.coe.int/echr. Klik op ‘applicants’.