Eigenheimer als databank

Peter Bak: Het spoor van Mertens. Prometheus, 219 blz. € 16,95

Toen historicus Peter Bak (1963) acht jaar geleden aan de VU zijn proefschrift over het dagblad Trouw in de jaren 1943-1968 verdedigde, verweten zijn opponenten hem dat het boek structuur en een relevante probleemstelling ontbeerde. De promovendus, die terecht complimenten kreeg voor zijn goede schrijfstijl, gaf op zijn beurt toe geen analyticus te zijn. Dat weerhield hem er niet van door te gaan met het publiceren van historische studies zoals in 2004 de biografie van AR-politicus De Gaay Fortman, Een soeverein leven. Hij kon daarvoor putten uit een omvangrijk archief dat hij als ‘goudmijn’ betitelde, maar ook hier speelde hem parten dat hij het nogal liet afweten als gouddelver.

Misschien dat zijn analytische tekort Peter Bak ertoe heeft gebracht zijn hartstocht voor historisch onderzoek uit te gaan leven in fictie. Onlangs debuteerde hij als romancier met Het spoor van Mertens, waarin een student geschiedenis dreigt te verdrinken in een doctoraalscriptie over zijn niet met name genoemde West-Friese geboortedorp. De jongen is daar opgegroeid in een zwaar christelijk milieu dat strijdt tegen voetbal op zondag. Het spoor uit de titel van de roman is de spoorlijn die het dorp scheidt van het plaatsje Broeckstede. Waarschijnlijk staat Broeckstede voor Grotebroek en het dorp waar de ikfiguur woont voor Bovenkarspel. In 1979 werden beide plaatsen onderdeel van de nieuwe gemeente Stede Broec. Ook de strijd tegen de gemeentelijke herindeling is onderwerp van de stilistisch sterke roman Het spoor van Mertens.

Baks boek ademt dezelfde plattelandsnostalgie als Geert Maks non-fictieboek over Jorwerd en Jan Siebelinks autobiografische roman Knielen op een bed violen. Het West-Friese dorp waar de ikfiguur met behulp van zijn oude hoofdmeester, het dagboek van zijn grootvader, een communistische voetbaltrainer en een handvol buurtgenoten zijn scriptie aan wil wijden, is heilige grond. Daarbuiten heersen chaos en bedreiging. Als de jongen in 1983 als spoorstudent aan de VU in Amsterdam gaat studeren, voelt hij zich alsof hij onderweg is naar Sodom en Gomorra. Hij zal daar nooit kunnen aarden en blijft dan ook bij zijn moeder in het dorp wonen, met opa en oma om de hoek en levenslang dezelfde buren.

Dat betekent niet dat de aankomende historicus een saai leven leidt. Hij is behept met een prettig gestoorde betrekkingswaan die zijn fantasie hoog opstuwt. Wanneer hem op zijn dertiende gevraagd wordt wanneer hij geboren is, antwoordt hij: ‘een dag voor de moord op president Kennedy’. Historische gebeurtenissen gaan voor hem leven als hij ze in verband kan brengen met zichzelf. Op de dag dat oorlogsmisdadiger Willy Lages vrijkwam, is hij in zijn eigen ogen voor de tweede keer geboren. Buurman Kars Muilenboor redde hem toen van de verdrinkingsdood en hing zichzelf daarna op aan een boom. Zodra hij er als student achter komt dat zijn redder na de oorlog terecht heeft gestaan wegens verdenking van spionage voor nazi-Duitsland weet hij dat deze man het onderwerp van zijn scriptie moet zijn. ‘Lages werd vrijgelaten op 9 juli 1966, een donderdag. Op die dag moet Kars Muilenboor me uit het water hebben getrokken. Door de dood te zoeken, heeft hij mij gered. Ik ben onlosmakelijk met de oorlog verbonden.’

Deze manier van redeneren of liever gezegd associëren levert de wereldvreemde, aan zijn geboortegrond gekluisterde student ontdekkingen op over vetes die in het verleden tot drama’s hebben geleid. Hij lost raadsels op over een door het communistische verzet gepleegde aanslag en ontdekt waarom een befaamde VU-historicus zich lange tijd ten onrechte het bastaardkind van een adjudant van Paul Krüger heeft gewaand.

Het spoor van Mertens is een historische dorpsthriller met een bezeten, maar weinig gecoördineerde speurder als hoofdpersoon. Op zoek naar zijn eigen geschiedenis legt hij de geheimen van anderen bloot. Geen briljant historicus, deze fictieve scriptieschrijver, maar wel een fantasierijke en goedgebekte verteller met zelfkennis en een behoorlijke dosis zelfspot.

Vermoedelijk is Het spoor van Mertens deels een sleutelroman waaraan voor sommige West-Friezen en VU-historici meer te beleven valt dan voor een doorsnee lezer. Maar ook wie buiten deze kringen staat, kan worden aangestoken door het enthousiasme waarmee een dorpse eigenheimer zijn verbeelding inzet om de grenzen van zijn kleine wereld te verleggen.