Avonturen met Moskou

Sinds 1950 bestaat er een echte Europese Grondwet waarin de fundamentele waarden van de democratische rechtsstaat zijn neergelegd. Nederland behoort tot de 46 ondertekenaars ervan, die uiteenlopen van Zweden tot Albanië. Toch behoort dit Europese verdrag voor de rechten van de mens en het bijbehorende Hof tot de beter bewaarde geheimen in het Nederlandse openbare leven. Straatsburg is ver weg, politiek en psychologisch.

Misschien verandert dit, nu de scheidende president van het Hof, Luzius Wildhaber, bij terugkeer in Zwitserland heeft gezegd dat hij „niet uitsluit” op een dienstreis in Rusland te zijn vergiftigd, gezien „alles wat we hebben beleefd met Moskou”. Dat zou een aanslag hebben betekend op de hoogste magistraat van Europa, belast met de verdediging van het democratisch erfgoed, onder meer dat van Nederland. Als Rusland daarvoor inderdaad verantwoordelijk blijkt te zijn, betekent dat een mogelijk einde aan de periode van ontspanning in Europa na de val van de Muur. Het vestigt in ieder geval de aandacht op de moeilijkste kwestie waarvoor Europa staat. De vraag of Rusland echt thuishoort in de kring van democratische Europese landen.

De uitspraak van Wildhaber betekent dat de spanningen met Rusland in juridisch Straatsburg kennelijk zeer hoog zijn opgelopen. Dat alleen al is een ernstige zaak. Bekend is dat Moskou woedend is over uitspraken van het Hof over Russische minderheden in voormalige sovjetrepublieken die vinden dat zij onvoldoende worden beschermd. Die ergernis leidde er vorig jaar toe dat Moskou als enige van de 46 verdragspartners niet instemde met een wijziging van de werkwijze van het Hof die de desastreuze werklast en doorlooptijden moet verbeteren. Dat kan leiden tot het vastlopen van het Hof, ook al omdat de 45 andere lidstaten al jaren weigeren Straatsburg beter te financieren.

De Raad van Europa en het Hof zijn op dit continent het belangrijkste politieke instrument voor de integratie van Rusland (en andere voormalige Sovjetrepublieken) in de democratische rechtsorde. Stabiliteit en welvaart zijn er rechtstreeks van afhankelijk. Rusland is de enige supermacht die lid is van de Raad van Europa. Het land heeft geen democratische traditie en lijkt er evenmin naar op weg. Aan een liberale markteconomie zegt Poetin geen behoefte te hebben.

Moskou is wel aangesloten bij de Raad van Europa. Daarmee heeft het Europese democratische zeden en grondwettelijke vrijheden als juridisch bindend geaccepteerd. Europa wil op zijn beurt voorkomen dat Rusland geïsoleerd raakt en er nieuwe tegenstellingen groeien. Daarom vergaderen er in Straatsburg ook Russische parlementariërs mee en zit er in het Hof ook een Russische rechter. Dat zijn, hoe dan ook, kapitale politieke verworvenheden die niet verloren mogen gaan. Wildhaber drukte bij zijn vertrek op de alarmknop. Als hij gelijk heeft, dan zou dat desastreuze effecten kunnen hebben. Hoe eerder die worden onderkend en voorkomen, hoe beter.