Accepteer dat ze ‘nee’ zeggen

Europa kun je niet bij 27 landen naar binnen smokkelen, zegt de Zwitserse schrijver Adolf Muschg.

Betrek schrijvers bij nieuwe Grondwet van enkele velletjes.

Adolf Muschg Foto Jørgen Krielen Jorgen Krielen/Amsterdam, 26-01-2007/ Adolf Muschg Krielen, Jorgen

Adolf Muschg, een geëngageerd Zwitsers schrijver, weet hoe hij een snaar bij de bevolking kan raken. Toen de Zwitserse grondwet moest worden herzien, zat hij in de kerngroep. En toen het geschrift aan de Zwitsers werd voorgelegd, hielden de schrijvers hun hart vast voor een ‘nee’ van de eigenzinnige bevolking. Toch stemde de overgrote meerderheid vóór. Zelfs de Appenzeller en de inwoners van Genève, die elkaar geen millimeter begrijpen.

„Hoe dat kwam? We hadden een reusachtige discussie georganiseerd”, zegt Muschg. Iedereen deed mee. In Europa is het volgens hem niet anders. „Je kunt Europa niet bij 27 landen naar binnen smokkelen. Betrek de burgers erbij.”

Adolf Muschg (73) was vorige week in Nederland om bij het Goethe Instituut in Amsterdam en de Duitse Bibliotheek in Den Haag over zijn jongste boek te praten. Was ist europäisch?, een bundel met prikkelende essays. Muschg, hoogleraar literatuurgeschiedenis, heeft niet alleen talrijke romans op zijn naam staan, ook literaire en historische essays.

Muschg is een pragmatisch denker. Aan het toverwoord ‘Europa’ heeft hij geen boodschap, zegt de schrijver in een vraaggesprek. Europa moet volgens hem „grondig ontmythologiseerd” worden. „Europa is in de twintigste eeuw bijna aan nationalisme ten gronde gegaan. Maar zonder nationaliteiten kan het niet leven.”

Dat is volgens de schrijver een gegeven. „Als de Europese politiek van zijn magie wordt ontdaan, zie je vooral de volhardende pogingen van staten om een bondgenootschap te smeden. Niets meer, maar ook niets minder. Maar naar elkaar toegroeien kan héél lang duren”, zegt Muschg en verwijst opnieuw naar zijn land. In 1291 sloten drie kleine staatjes het Zwitserse Eedgenootschap om onafhankelijk te blijven tegenover de Habsburgers. Na eeuwen een statenbond te zijn geweest, kwam het na een burgeroorlog tot het huidige federale Zwitserse model met 26 kantons die grote vrijheid hebben.

„In Europa zijn we nog dagelijks bezig uit de nederlaag van de geschiedenis consequenties te trekken”, stelt de schrijver, die dat „een culturele prestatie van de eerste orde” noemt. „Daarbij worden natuurlijk veel fouten gemaakt. Bij zo’n opbouwwerk moet je natuurlijk niet gaan zeggen: denken jullie er anders over, dan doen jullie niet meer mee”, zegt Muschg en hij doelt op de vermanende woorden vorige week in Madrid van de ‘Vrienden van de Grondwet’ – de achttien ja-zeggers tegen de Europese Grondwet.

„We hebben net het allergrootste wonder meegemaakt. Duitsland is herenigd en de Muur tussen Oost en West is gevallen. Dit wonder moeten we alleen verwerken”, aldus Muschg. „In het Westen wordt hoofdschuddend gekeken naar de tweelingbroers die in Polen aan het roer staan. Maar ze zijn gekozen. Het is net als bij een familie met een vreselijke tante, die er toch bij alle feestjes weer bij moet zijn. We moeten aan elkaar wennen en dat kost tijd”. Aan beide zijden van de voormalige muur, zijn verschillende Europeanen ontstaan. „Dat bleek opnieuw bij de Irakoorlog. Duitsland en Frankrijk haalden het volkenrecht erbij, maar Polen heeft andere ervaringen met het volkenrecht waarop de Duitse sociaal-democraten Egon Bahr en Willy Brandt zich destijds met hun Ostpolitik beriepen en buiten de burgerrechtenbeweging om met het gehate bewind in Moskou gingen onderhandelen”, legt hij uit. Rusland is de vijand gebleven. „We zullen ons in dit Europa dus ook met familieproblemen moeten bezighouden, die lastig en pijnlijk zijn’’.

Muschg is ervan overtuigd dat dit proces grote meerwaarde heeft: de acceptatie van het ‘anders zijn’ van de anderen. Dat is voor hem de kern waarom het gaat in Europa, of het nu het immigrantenvraagstuk betreft of onenigheid tussen Finnen en Zweden. „Het is de sleutel tot Europa, een gastvrij Europa dat maatschappelijk is uitgerust voor de toekomst.’’

Natuurlijk is het voor andere landen teleurstellend, zo zegt hij, als na jaren zwoegen aan de Grondwet in Brussel, waar om elke komma is gevochten, de conclusie luidt: ‘We wilden geen Rembrandt, maar een muurschildering’. Maar de pragmatici moeten zich volgens de schrijver realiseren dat het lang kan duren voordat bepaalde normen ook een gemeenschappelijke praktijk worden.

Voor een nieuwe regering in Nederland heeft hij daarom één advies. „Take no for an answer, anders dring je de bevolking iets op.’’ En Angela Merkel, de Duitse bondskanselier en huidig EU-voorzitter, suggereerde hij onlangs: Ga door, maar op een andere manier. „Laat Europa niet over aan de staatsrechtgeleerden. Haal er enkele heel goede schrijvers bij, die een paar kernpunten opstellen wat Europeanen bindt: burgerrechten en echte democratie in Brussel. Dat kan op enkele velletjes. Organiseer een grootschalig debat en laat de burgers op één dag in heel Europa stemmen. Ik garandeer: dat levert een enorme betrokkenheid op”, zegt Muschg gedreven.