Is Van Dale nog objectief?

Uitgeverij Van Dale gooit zijn naam te grabbel door een christelijke editie van een schoolwoordenboek uit te brengen, vindt Ewoud Sanders.

Uitgeverij Van Dale komt in maart met een christelijke editie van het Pocketwoordenboek Nederlands, een woordenboek dat is bestemd voor kinderen van acht tot twaalf jaar. Van Dale heeft dit gedaan op verzoek van en in nauwe samenwerking met een groep van vijf reformatorische basisscholen in Staphorst.

Wat moeten wij ons bij een christelijke editie van een schoolwoordenboek voorstellen? In de praktijk kwam dit neer op het schrappen van zo’n tweehonderd woorden en betekenissen, op een totaal van circa twintigduizend trefwoorden.

Er is in vijf categorieën geschrapt, zo blijkt. De precieze lijst is niet openbaar, maar in de categorie vloeken en bastaardvloeken (opzettelijk verminkte vloeken) zijn onder meer komen te vervallen jezus, jeetje, shit, gadver, gut en verdorie. In de rubriek seksueel getinte woorden zijn onder meer geschrapt kut, lul, neuken, geil, groupie en viagra.

Ook sommige ‘vulgaire’ woorden zijn komen te vervallen. Kinderen in Staphorst hoeven binnenkort niet langer te worden geconfronteerd met woorden als gelazer, hartstikke, fikken (in de betekenis ‘handen’), flikkeren (‘vallen’), verzuipen en verrek. Bovendien zijn er scheldwoorden weggehaald (onder meer smeris, nitwit, helleveeg, hork en trut), en tot slot zijn er woorden geschrapt waar basisschoolkinderen volgens de Staphorster scholen te jong voor zijn. We moeten hierbij denken aan woorden als seks, sperma, prostituee en afterparty.

Overigens is de bewerking niet tot schrappingen beperkt gebleven. Bij sommige woorden is gesleuteld aan de betekenisomschrijving. Staat er in de algemene editie bij geslachtsziekte ‘ziekte die wordt overgebracht door het hebben van seks’, in de christelijke editie is dit geworden ‘ziekte die via de geslachtorganen wordt overgebracht’ (wat het er volgens mij alleen maar enger op maakt).

Is het een goed idee om een aparte, christelijke editie van een schoolwoordenboek uit te brengen? Je kunt je voorstellen dat sommige basisscholen daar behoefte aan hebben. Want waarom zou je kinderen tussen de acht en twaalf moeten confronteren met woorden als seks, neuken en geil?

Van Dale heeft besloten met de reformatorische scholen in zee te gaan op voorwaarde dat de informatie objectief en juist bleef en dat er geen bevolkingsgroepen werden uitgesloten, gediscrimineerd of benadeeld. Zij wilden alleen meewerken als zij ‘het laatste woord’ hadden. Er was ook een zakelijke voorwaarde: het plan kon alleen doorgaan als er minimaal 2.500 exemplaren werden afgenomen.

Van Dale heeft tot nu toe de naam een onafhankelijke scheidsrechter in taalzaken te zijn. De voorzitter van de Tweede Kamer heeft een Grote Van Dale onder handbereik, om bij taaldisputen een knoop te kunnen doorhakken – op gezag van Van Dale. Dergelijke disputen hebben ook plaats in het klaslokaal, maar voor de magere som van 2.500 afgenomen exemplaren (van een boek dat slechts 13,95 kost!), heeft Van Dale zijn onpartijdigheid verkwanseld. Staat er in de gewone pocketeditie nog bij kuis ‘rein, zuiver; in seksueel opzicht eerbaar’, in de christelijke editie is dit ‘rein, zuiver; eerbaar’ geworden.

Kortom, reformatorische basisschoolkinderen die zich afvragen waarom je voor sommige religieuze functies kuis moet blijven, komen er met Van Dale in de hand niet achter wat dit betekent. Als ik een moslim was, zou ik onmiddellijk 2.500 intekeningen inzamelen om bij Van Dale een halaleditie te bestellen. Zonder moeite zijn er bekende schrijvers te vinden die zich willen inzetten voor een diervriendelijke versie. De Stichting eer- en herstelbetalingen slachtoffers slavernijverleden Suriname heeft in 2002 gedreigd om de Grote Van Dale te verbranden als het woord neger niet zou worden geschrapt; in het Pocketwoordenboek Nederlands voor de basisschool staat dat nikker een scheldwoord is voor neger – twee redenen voor een aparte editie, lijkt mij.

Van Dale zegt het laatste woord te hebben gehouden, maar vond het geen bezwaar om het woord homoseksueel (‘met seksuele gevoelens voor hetzelfde geslacht’) te schrappen en de definitie van homo te wijzigen van ‘homoseksueel persoon’ naar ‘iemand met liefdegevoelens voor personen van hetzelfde geslacht’. Let wel: als je als jongen van je vader, je broer of van je vrienden houdt, ben je volgens de christelijke Van Dale dus een homo! Hier heeft Van Dale de juistheid wel degelijk laten varen.

Tot nu had Van Dale het imago boven de partijen te staan, als de meest objectieve beschrijver van onze taal. Bij eerdere producten voor kinderen, zoals het Juniorwoordenboek, werden inhoud en toon natuurlijk wel aangepast aan de doelgroep, maar dit werd door een onafhankelijke redactie gedaan, niet in nauwe samenwerking met belanghebbenden die menen te weten wat er wel en niet goed is voor de jeugd. Van Dale wil graag ‘maatwerk’ leveren, maar met dit soort verzuild maatwerk, op levensbeschouwelijke grondslag, gooit de belangrijkste Nederlandse woordenboekenmaker zijn goede naam te grabbel. En dat voor een grijpstuiver.

Discussier mee via www.nrc.nl/woordhoek