Operatie ‘witte jas’ in de rechtszaal

Frans van Loenen dacht dat hij Nederland een dienst bewees door medici uit Zuid-Afrika te halen. Maar nu wordt hij vervolgd voor het tewerkstellen van illegale vreemdelingen.

Frans van Loenen was een doener. Als oliehandelaar reisde hij 25 jaar over de wereld. Door „het zompige moeras van de bureaucratie”, zo zei zijn advocaat Cees Korvinus gisteren, zal hij zich niet snel laten weerhouden. Toen Frans van Loenen eind jaren negentig hoorde dat ziekenhuizen naarstig zochten naar medisch specialisten, maar dat het ze niet lukte specialisten uit het buitenland te halen, zag hij daar „business” in.

Hij richtte de Stichting Zorg Medisch Specialisten op, en haalde tussen 1999 en 2002 36 artsen, tandartsen en verpleegkundigen uit Zuid-Afrika.

Maar dat ging volgens justitie niet goed, hoewel het allemaal prima gekwalificeerde medici waren. Van Loenen zou zich schuldig hebben gemaakt aan valsheid in geschrifte, belastingontduiking en het tewerkstellen van illegale vreemdelingen. Officier van justitie Jos van Leijen eiste gisteren voor de Amsterdamse rechtbank 15 maanden gevangenisstraf, waarvan vijf maanden voorwaardelijk.

Het was het voorlopige sluitstuk van ‘operatie witte jas’ – het onderzoek naar Van Loenen dat al in 2003 begon. De officier van justitie schetste een beeld van een man die „stelselmatig” documenten had vervalst, die op versluierde wijze betalingen via Ivoorkust had verricht om er zelf beter van te worden. Nobele doelstellingen waren er volgens de officier niet.

Maar overtrad Van Loenen bewust de wet om met de bemiddeling fors te verdienen, of ging zijn stichting met medeweten, of zelfs op advies, van overheden soepel om met de regels? En kan Van Loenen in juridische zin dus aanspraak maken op het vertrouwensbeginsel – kon hij er op vertrouwen dat hij goed handelde omdat overheden zijn werk goedkeurden, of op zijn minst gedoogden? Zijn advocaten Korvinus en Pieter Huisman vinden het laatste.

Ziekenhuizen hadden eind jaren negentig grote moeite bepaalde medisch specialisten te vinden. Ze probeerden zelf mensen uit het buitenland aan te trekken, maar ze stuitten op veel bureaucratie en lange wachttijden bij de immigratiedienst IND. Ziekenhuizen waren blij dat iemand in dat gat sprong, en dat gold ook voor het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). „Het optreden van Van Loenen was gezien de problematiek van de tekorten aan medisch specialisten een schot in de roos”, verklaarde beleidsambtenaar De Kroon tijdens een getuigenverhoor.

De eerste medicus die Van Loenen uit Zuid-Afrika haalde, was een anesthesist. Hij kwam op een toeristenvisum naar Nederland en ging vrijwel meteen aan de slag bij een ziekenhuis. Net zoals de andere medici en verpleegkundigen bleef hij formeel in dienst van de stichting. Werken met een toeristenvisum was onwettig, zegt justitie nu. Voor het werken in loondienst is een tewerkstellingsvergunning (twv) nodig, en voor het legaal verblijf een machtiging voorlopig verblijf (mvv). De aanvraag van een mvv moet in het land van herkomst worden afgewacht.

Dat gebeurde niet. Maar volgens Van Loenen waren de ziekenhuizen, de IND en VWS hiervan op de hoogte. Zo verklaarde toenmalig minister Donner (Justitie, CDA) in 2002 tijdens het vragenuur in de Kamer dat niet altijd strikt de regels werden toegepast. Over een kwestie met kinderartsen zei hij: „Als die regel hier zou worden toegepast en de Zuid-Afrikaanse artsen geen toestemming zouden krijgen om in Nederland de beslissing af te wachten over de twv en vervolgens over de mvv dreigde bij ten minste twee ziekenhuizen (...) de kinderafdeling te sluiten.”

Als er sprake was van illegale tewerkstelling dan hadden de ziekenhuizen moeten worden vervolgd, zei raadsman Korvinus gisteren, want zij waren de feitelijke werkgevers. Ook zou Van Loenen door VWS de suggestie zijn gedaan om met de artsen een maatschap te sluiten zodat de artsen als zelfstandige zouden worden aangemerkt en daardoor geen tewerkstellingsvergunning nodig hadden. De maatschap werd op de dag van oprichting weer ontbonden. Een onwettige constructie, aldus het OM. Maar Van Loenen beweert dat er geregeld overleg was met ambtenaren, tot op hoog niveau, zoals met hoofddirecteur H. Schoof van de IND. Die erkende bij de rechter-commissaris dat de IND de stichting op zeker moment had goedgekeurd.

In de loop van 2001 begon het minder te lopen met de stichting. De regels omtrent de toelating van vreemdelingen werden strenger toegepast en er kwam publiciteit over Van Loenen. Zo ontstond discussie over de vraag of je als rijk land wel hoog opgeleide mensen uit armere landen moeten halen.

Ook al heeft het onderzoek lang geduurd, het OM vindt dat Van Loenen celstraf verdient. Volgens hem kan hij alleen met succes een beroep doen op het vertrouwensbeginsel als toezeggingen zijn gedaan door het OM, niet door VWS. Daarnaast heeft Van Loenen belastingfraude gepleegd. Hij betaalde de artsen deels uit via winstdeling in een vennootschap in Ivoorkust. Zo droeg hij volgens het OM miljoenen euro’s te weinig loonbelasting af.

Niet alles heeft hij goed gedaan, erkent Van Loenen. Maar hij voelt zich vooral slachtoffer. „De ziekenhuizen stonden schreiend op de stoep. Wij kunnen het niet, kun jij het voor ons doen?”

De uitspraak is 26 februari.

    • Herman Staal