‘Liever religie dan secularisatie’

Volgens de controversiële schrijver Pankaj Mishra schuilt er gevaar in geforceerde secularisatie.

We zijn te geobsedeerd door de modernisering van alles.

Toen de Indiase schrijver Pankaj Mishra nog student was in de oude Indiase pelgrimsstad Benares, een brahmaan, las hij Gustave Flaubert en Edmund Wilson. Terwijl hij zich had teruggetrokken in de bibliotheek raakten zijn medestudenten slaags met de politie omdat ze uiting gaven aan het gemeenschappelijke gevoel geen toekomst te hebben in hun geboorteland.

Het is een vormende periode geweest die Mishra aanhaalt in de inleiding van zijn bundel, Temptations of the West. „Ik zag Benares in korte tijd veranderen. De industrie en de economie werden geliberaliseerd. Het nieuwe geld kwam binnen, dankzij maffiapraktijken. Met de nieuwe winkelcentra kwam de nieuwe misdaad, die onder een hoedje speelde met de nieuwe politiek. Het waren traumatische veranderingen. Die ervaring heeft me gescherpt. Ik heb gezien hoe minderheden ontstaan, hoe die zich voelen, hoe de meerderheid te werk gaat. Nu beweeg ik me in bevoorrechte kringen, maar toen beleefde ik alles heel intens. Het is het beste om je te begeven in concrete situaties, niet aan grote processen te denken.”

Een voorbeeld is Mishra’s lange artikel over Kashmir: the Cost of Nationalism, waarin hij de geschiedenis van het conflict rond Kashmir uit de doeken doet, vertelt hoe in 1947 Pakistan ontstond als een apart thuisland voor Indiase moslims, en vooral uitlegt hoe het komt dat sinds 1990 50.000 mensen de dood vonden in de strijd tussen moslimguerrilla’s en Indiase autoriteiten in Kashmir. Het uitgangspunt van Mishra’s analyse is de onopgeloste moord op 35 Sikhs, die door de Indiase regering meteen de fundamentalistische moslims in de schoenen werd geschoven.

Mishra zoekt de dorpsbewoners op en krijgt een genuanceerd beeld van geschiedenis en onderlinge verhoudingen. Hij wijst op een andere, evenmin bewezen hypothese dat de moord, die samenviel met het bezoek van president Clinton aan India, door binnenlandse groeperingen zou zijn gepleegd met het oogmerk een hardere internationale opstelling ten opzichte van Pakistan af te dwingen.

Mishra: „Ten aanzien van Kash- mir heb ik me altijd afgevraagd waarom niemand er goed verslag van deed. Van grote delen van de wereld weet ik niets. Om iets te weten te komen, moet je er naartoe gaan, gewone mensen ontmoeten. Informatie uit kranten en andere media moet je vermijden net zoals ontmoetingen met politici. Van Kashmir wist ik niets, net zoveel als mensen afweten van hun vakantiebestemming. Nu weet ik er alles van. Ik weet nu waarom er zo weinig aandacht is voor Kashmir. De regio is een complicatie van India’s gewenste identiteit als democratische en liberale staat. De gebeurtenissen in Kashmir laten zien hoe een liberale staat intolerant kan worden, hoe secularisatie een ideologie kan worden. Ze laten zien hoe verkiezingen religieuze spanningen kan laten oplopen, hoe ze misstanden kunnen institutionaliseren, hoe kalm vertrouwen in democratie, in secularisatie, in liberalisme volledig misplaatst kan zijn.”

„Kijk naar Iran, Turkije of India”, zegt hij. „Daar is het secularisme een ideologie geworden met desastreuze gevolgen. Ghandi vond dat religie en politiek niet gescheiden konden worden, Nehru vond religie achterhaald en maakte van India een seculiere staat. Daarom moet de moslimminderheid in Kashmir onder controle gebracht worden. Sinds 1947 zijn er veel gewelddadige uitbarstingen geweest, meer dan tijdens het koloniale Engelse bewind. In hoeverre speelt secularisatie een rol? Daar moeten we ons veel bewuster van zijn. Religie is een bron om een beter mens te worden. Het is een ethische en spirituele prikkel. Secularisatie geeft een aantal wetten op een velletje papier.”

Dit soort uitspraken komt Mishra op kritiek te staan van binnen en buiten zijn geboorteland. Zijn suggestie dat het geweld in Kashmir mede zou worden veroorzaakt door Indiaas harde militaire optreden en zijn kritiek op de Indiase middenklasse roepen felle reacties op. „De middenklasse in India heeft, net als in China bijvoorbeeld, een reis gemaakt van niet welvarend en niet goed opgeleid naar welvarend en goed opgeleid. Dat brengt verplichtingen met zich mee, namelijk de bevordering van democratisering en van individuele rechten. In India vormt die welvarende middenklasse de nieuwe elite. Ze ondersteunen de hindoe-nationalistische macht! Zo zie je dat religieus extremisme en globalisering mensen tot nationalisme kunnen brengen.”

Onlangs diende Mishra Martin Amis van repliek toen hij in The Observer de islam aanviel. Hij noemde de ‘war on terror’ niet alleen een politiek en militair maar ook een intellectueel fiasco. „De wereld wordt gevormd door de erfenis van de Koude Oorlog en westers superioriteitsbesef. De ideologie die nu bestreden moet worden is de islam. Dezelfde retoriek waarmee eerst het fascisme bestreden moest worden, wordt nu aangewend voor de islam. Dat is volledig misplaatst. Het Westen moet zich realiseren welke indruk dat maakt in de rest van de wereld. Er komt een demografische revolutie aan die nog groter is dan de politieke. Veel jonge mensen komen vechtend de wereld in. Vooroordelen wortelen, angst en haat zitten diep in de gevoelens van die nieuwe generaties. Er valt ongelofelijk veel schade te repareren.”

Bedoelt Mishra met de titel van zijn boek dan niet precies het tegenovergestelde van wat er staat? „Absoluut. We moeten ons afvragen of we wel willen moderniseren op de manier waarop dat nu gebeurt. In landen als Nepal, Tibet en Afghanistan zijn geen industrieën, geen natuurlijke bronnen. Waarom en wat moet daar gemoderniseerd worden? Je creëert kanslozen, bevordert de wapenindustrie. Sommige elementen moet je overnemen, de bevrijding van de vrouw, medische vooruitgang, dat soort zaken. Verder moet je je terdege afvragen wat de specifieke context is in ieder land. We zijn te zeer geobsedeerd door de modernisering van alles en iedereen.”

Bekijk een lezing van Mishra op de website van het festival: www.winternachten.nl

Pankaj Mishra: Temptations of the West. How to Be Modern in India, Pakistan and Beyond. Picador, 439 blz. € 29,50

    • Margot Dijkgraaf