Lever en bliksem

Vanavond om 20.00 uur spreekt in Groningen de Leidse archeoloog dr. L. Bouke van der Meer over de Etrusken. Studium Generale Groningen, Academiegebouw, www.rug.nl/studium

De Etrusken woonden in Italië, tussen de Arno en de Tiber, op de Po-vlakte en in Campanië. Vanaf zo’n 700 voor Christus kwam hun cultuur tot bloei. Ze waren meesters in het bewerken van ijzer en brons. Bronzen spiegels, askisten en sarcofagen, voorzien van mythologische voorstellingen, getuigen van hun verdwenen wereld. „De Etrusken spraken een niet-Indo-Europese taal, kenden democratie en vrouwenemancipatie en waren opmerkelijk religieus”, vertelt klassiek archeoloog Bouke van der Meer. „Zo raadpleegden ze de schapenlever en de bliksem en legden hun sacrale kennis vast in boeken.”

Wat valt er te zien aan een schapenlever?

„De Etrusken beschouwden die schapenlever als een microkosmos, die de macrokosmos weerspiegelt. Er is een bronzen model bewaard gebleven, de Lever van Piacenza. Die is aan de onderzijde verdeeld in zestien vakjes, die de hemelindeling weerspiegelen. Bij elk vakje horen een of meer goden. Beschadigingen, inkepingen en kleurpatronen waren aanwijzingen dat de bijbehorende goden wellicht vertoornd waren. Nu kunnen schapenlevers inderdaad allerlei ziektebeelden vertonen. Op moerassige gronden heerst bijvoorbeeld leverbot, waarbij wormen allerlei gaatjes in de lever boren. Voor zo’n voorspelling werd de lever uit het offerdier verwijderd. Een complete schapenlever heeft een piramidaal uitsteeksel, de processus pyramidalis of kop. Als die kop erop zat, was dat een gunstig voorteken.”

En als die kop ontbrak?

„Dan zag de toekomst er slecht uit en kon de voorgenomen strijd niet doorgaan of de rivier maar beter niet worden overgestoken. Ik ben voor mijn onderzoek heel wat abattoirs afgereisd en slagers hebben mij verzekerd dat de kop maar heel zelden ontbreekt.”

Werd hier in brede kring waarde aan gehecht?

„Bij de Etrusken stonden de zieners in hoog aanzien. De beste jongens uit de beste families werden hierin opgeleid, van vader op zoon. Ze bestudeerden ook de bliksem. Het leverschouwen is ook uit Griekenland bekend en uit Mesopotamië zijn duizenden kleitabletten met leverschouwrapporten bewaard gebleven. Maar het Etruskische systeem was veel preciezer en meer verfijnd.

Toen Etrurië omstreeks 80 voor Christus geromaniseerd werd, werd het Etruskisch binnen twee generaties door het Latijn verdrongen. De Romeinen namen veel van de Etrusken over, zoals kleding, roedenbundels, huis- en tempelvormen. Voor elke belangrijke beslissing huurden ze Etruskische zieners in, al hechtten de Romeinen zelf waarschijnlijk meer aan de vlucht van de vogels als voorteken. De leverschouw diende als double check. Uiteindelijk verbood de christelijke keizer Constantijn deze ‘heidense gewoonte’.”

Een bizarre traditie…

„Ach, mijn studenten lezen in Metro of Spits nog altijd trouw hun horoscoop.”

    • Marion de Boo