De wereld heeft een leider nodig

Voor het eerst waren Amerikanen niet prominent aanwezig op het Wereld Economisch Forum in Davos, waar het ging om het ‘kenterend machtsevenwicht’. Fareed Zakaria maakt zich zorgen over een wereld zonder Amerikaanse leiding.

Twee dingen ontbraken dit jaar op het Wereld Economisch Forum in Davos: sneeuw (die uiteindelijk toch arriveerde) en afgeven op Amerika (dat uitbleef). Natuurlijk wemelde het op de forums en in de zalen van de conferentie van de Amerikaanse zakenlieden, activisten en intellectuelen. Er waren zelfs een paar hoge vertegenwoordigers van de Amerikaanse overheid, maar een prominente Amerikaanse spreker was er niet.

Voor het eerst sinds ik me kan herinneren, waren de Amerikanen ietwat marginaal vertegenwoordigd. Eisen, smeekbeden, klachten en woede-uitbarstingen aan het adres van de Verenigde Staten vielen nauwelijks te beluisteren. In deze kleine maar belangrijke cocon leek men – tenminste een ogenblik lang – Amerika achter zich te hebben gelaten.

„Een hoogtepunt van het Forum was altijd een speech van een hoge Amerikaanse functionaris’’, hoorde ik van een Europeaan die het Forum al jaren adviseert – en die mij verzocht wegens zijn betrekkingen met Amerikaanse functionarissen zijn naam niet te vermelden. „In het verleden werd altijd gretig gespeculeerd wie het zou zijn: Colin Powell, Dick Cheney of Condoleezza Rice. Dit jaar heeft vrijwel niemand ernaar geïnformeerd. Wij hadden gedacht dat men teleurgesteld zou zijn, maar nee. Ze merkten het niet eens.’’

De reden is deels dat men George W. Bush als passé beschouwt. Vooral mensen uit Europa en het Midden-Oosten plachten tegen Bush uit te varen. Nu vinden zij dat ze met hun opvattingen over hem en zijn beleid – over Irak, de opwarming van de aarde en het unilateralisme – in alle opzichten gelijk hebben gekregen; waarom zou je dan nog blijven tieren? Als president is hij trouwens aangeschoten wild, dat kon je goed merken aan zijn klaaglijke State of the Union-toespraak van vorige week.

Maar misschien speelt hier méér. Het thema van de conferentie was dit jaar ‘Het kenterend machtsevenwicht en zijn effect op de mondiale agenda’. Vooral naar die verschuiving in het machtsevenwicht ging op de conferentie de aandacht uit: sprekers voorspelden de opkomst van Azië, en daarmee impliciet de neergang van Amerika en Europa.

Amerika zit beslist in een dal, met Bush in zijn laatste jaren, nu het muurvast zit in Irak, en met de vijandigheid jegens Washington die bijna overal nog hoog oploopt. We zouden daardoor wél een indruk kunnen krijgen van hoe een wereld zonder Amerika eruitziet.

Het zou een wereld zijn zonder Amerikaanse overheersing, maar misschien ook zonder leider – een wereld waar problemen voortwoekeren en de zwartepiet eindeloos wordt doorgeschoven, totdat de vonk in het kruitvat slaat.

Luister maar naar de nieuwe mogendheden. China – over drie jaar naar alle waarschijnlijkheid ’s werelds grootste producent van CO2 – is beslist niet van plan in wereldwijde milieukwesties de leiding te nemen. „Dat is niet de verantwoordelijkheid van China’’, zei de voormalige hoge regeringsfunctionaris Zhu Min, thans vicepresident van de Bank van China. „Het is de verantwoordelijkheid van allen.’’

De briljante Indiase planningmogol Montek Singh Alluwalliah zei dat „ieder land per hoofd van de bevolking recht zou moeten hebben op dezelfde mate van vervuiling’’. In theorie is dat logisch, maar als in de praktijk 2,3 miljard mensen – de bevolking van China en India samen – net zoveel vervuiling zouden produceren als het westerse gemiddelde, vergaat de wereld.

De Duitse kanselier, Angela Merkel, riep op tot een nieuwe ronde in het handelsoverleg, en verzocht iedereen om „flexibel’’ te zijn. In feite hebben de Verenigde Staten zich behoorlijk flexibel opgesteld en op vele omstreden gebieden, waaronder dat van de landbouwsubsidies, hun positie versoepeld. Anderzijds heeft Frankrijk, dat altijd de mond vol heeft van het Amerikaanse unilateralisme, op het punt van zijn gulle agrarische subsidies geen duimbreed toegegeven. Met als gevolg dat de Europese Unie verscheurd en verlamd is. Brazilië, China en India práten wel over flexibiliteit, maar hebben geen nieuwe voorstellen gedaan. De verantwoordelijkheid voor alle problemen ligt bij iedereen, en dus bij niemand.

Het probleem is dat dit luie leventje waarschijnlijk niet eindeloos zo kan doorgaan. Het mondiale bestel – economisch, politiek en sociaal – is niet zelfregulerend. De wereldwijde economische groei is een geweldige zegen geweest, maar hij brengt spanningen mee, en daar moet iets aan worden gedaan. Zonder enige mate van coördinatie of iemand die het initiatief neemt – een leider – is het moeilijker om iets aan die spanningen te doen.

De wereld van nu vertoont overeenkomst met die van de jaren twintig van de vorige eeuw, toen de prille globalisering voor een hausse zorgde, en nieuwe wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen het bestaan ingrijpend veranderden. (Denk aan hightechnieuwtjes van die tijd als radio, film en de auto.) Maar doordat Groot-Brittannië wegzakte en Amerika het isolement verkoos, was het een wereld zonder politieke koers, die uiteindelijk is ondergegaan in protectionisme, nationalisme, xenofobie en oorlog.

Drie jaar geleden heeft de Britse historicus Niall Ferguson in Foreign Policy gespeculeerd over de mogelijkheid dat het einde van de Amerikaanse hegemonie niet zou uitlopen op een ordelijke verschuiving naar een multipolair bestel, maar naar een wegzinken in een wereld van sterk versnipperde machtscentra, waarin niemand mondiaal leiding geeft.

Hij noemde dat „apolariteit”. „Apolariteit zou nieuwe duistere eeuwen van anarchie kunnen inluiden’’, schreef Ferguson, „een tijdperk van rijken in verval en religieus fanatisme, van economisch plunderen en roven in de vergeten regio’s van de wereld, een tijdperk waarin de economie stagneert en de beschaving zich terugtrekt in een paar versterkte enclaves.’’ Dat is misschien wat al te somber afgeschilderd, maar de mensen die met smart hebben uitgezien naar het herfsttij van de Amerikaanse overheersing, mogen wel uitkijken met wat ze wensen.

Fareed Zakaria is verbonden aan het Amerikaanse weekblad Newsweek. © Newsweek

    • Fareed Zakaria