Niet ziek en toch naar de dokter – de zin en onzin van medische check-ups

Steeds meer mensen laten zich regelmatig medisch keuren, zonder dat ze zich ziek voelen. Kan dat kwaad, die medische check-up trend? Hester van Santen, geen klachten, laat zichzelf testen

Meten hoorde bij ziek zijn. Hijgen, pijn – dan ging de dokter meten. Cholesterol boven de 5: meer kans op hartklachten. Glucose boven de 6,1: suiker. Gezond zijn daarentegen, dat meet je niet. Geen klachten, dan is het goed.

Denk je.

Want het begin van een nierziekte? Beetje veel suiker? Of zelfs een kleine tumor? Nee dus, dat voel je niet. Althans, soms niet. En dus laten steeds meer mensen zich meten als er helemaal niks kraakt of piept. Die, misschien wel elk jaar, een ‘APK-keuring’ laten doen – zo noemt een enkel laboratorium het.

Een medische check-up. Artsen en de minister van volksgezondheid zijn er sceptisch over. Zij vinden dat zulke tests gezonde mensen opzadelen met overbodige angst, met medicijnen die zij niet nodig hebben, en bij een welkome uitslag met een onterechte vrijbrief om er maar op los te leven.

Zo’n test heb ik gedaan. Ik ben vorige maand 27 geworden en het enige wat ik de afgelopen jaren gemankeerd heb is hoofdpijn, rugpijn en de nasleep van een groentekroket die wat te dicht met bacillen bevolkt was. Dus toen ik besloot om voor dit artikel op mijn bloed dertien verschillende chemische bepalingen te laten uitvoeren, leek me dat inderdaad totaal nutteloos.

Bier en chips

Tot vrienden en collega’s vroegen wat ik zou doen ‘als ze wat vinden’. Tot ik besefte dat ik – vroeger natuurlijk – best van chips en bier hield. Tot ik dacht dat je toch altijd ‘iets genetisch’ kan hebben wat je pas op je veertigste merkt.

Er zijn allerlei mogelijkheden om APK-gekeurd te worden. De ene huisarts is makkelijker dan de andere, als je met vage klachten vraagt om doorgelicht te worden – met een verwijzing betaalt de verzekering. De Nederlandse Hartstichting bood de afgelopen vier jaar aan 400.000 mensen een kosteloze cholesterolmeting aan, in supermarkten. Ook veel collectieve ziektekostenverzekeringen van werkgevers hebben een keuring in het pakket. „Werkgevers zijn er nogal dol op”, zegt de woordvoerder van zorgverzekeraar Menzis.

Voor wie betaalt, zijn er er nog meer mogelijkheden. Op internet zijn pakketten met strips te koop voor thuis. Cholesterolmetingen, Pfeiffer, maar zelfs PSA voor de prostaatkanker en HIV – kwaliteit niet gegarandeerd. Je kunt op internet ook tientallen bloedtesten inkopen, die in een Nederlands ziekenhuis worden geanalyseerd, zoals bij ServiceLabs in Helmond. Het in Duitsland gevestigde Prescan adverteert met veel uitgebreidere keuringen (vanaf 1.390 euro) waarmee met CT en MRI naar kankers gezocht wordt.

En voor een wat simpelere aanpak loop je tegenwoordig zelfs een winkel binnen. Dat kan sinds 1 november, toen het bedrijf Check-U haar winkel begon aan de Amsterdamse Overtoom. Oprichter Cees-Jan Vloon, een ondernemer zonder medische achtergrond, bedacht het halverwege de jaren negentig met een vriend. Destijds kreeg hij geen bedrijf van de grond, nu lift hij mee op de trend. „Het is een gek idee dat overal maar Becel, Becel, Becel wordt aangeboden maar je weet niet eens of je cholesterol wel naar beneden moet.”

dertien bloedtests

Op een bord op de stoep worden ze aangeprijsd: het Basic-pakket, de test op hart- en vaatziekten. Voor 69 euro heb je de Compleet-formule, met dertien bloedtests van ALAT (voor de lever) tot triglyceriden (vetten in het bloed) en TSH (schildklier). De winkel is een frisse wit-rode wachtkamer met manshoge vazen waar Died in your arms uit de radio smelt. De testruimte bestaat slechts uit een nis met een gordijn dat (ik ben de enige) openblijft.

De dame achter de balie – zonder witte jas – stelt geen vragen over mijn gezondheid maar pakt al snel de testbuizen uit. Vriendelijk woord, hartslagmeter, bloeddrukmeter, één prikje, een chocoladewafel en nog een vriendelijk woord en ik sta weer buiten. Een werkdag later staan de uitslagen op internet, achter een wachtwoord en in gekleurde balkjes. Lichtblauw is goed, grijs minder, bij donkerblauw is het tijd om de huisarts te bellen.

„Het is laagdrempelig, je bent zelf verantwoordelijk voor wat je met de gegevens doet, het is snel en niet medisch-achtig”, somt directeur Vloon op. „Het is voor mensen die zeggen: het past in mijn lifestyle om dit in de gaten te houden.” In het buitenland – de Verenigde Staten bijvoorbeeld, Groot-Brittannië, Zwitserland – bestaan ondernemingen als de zijne al veel langer, merkt hij op. Vloons winkel kreeg de afgelopen drie maanden enkele honderden klanten. „Van een meisje van achttien tot een man van 88. Maar de nadruk ligt bij mannen rond de vijftig. Het zijn gezond en minder gezond levende mensen, allebei.” Die minder gezond levende mensen zouden via zo’n test kunnen merken dat het tijd is voor actie.

Het is alleen niet bekend of dat ook écht zo is, vertelt arts klinische chemie Jan Rondeel. Hij werkt in het laboratorium van de Isala Klinieken in Zwolle, en interpreteert daar uitslagen voor patiënten. „Het is helemaal niet zo duidelijk of de bepaling van een bloedwaarde een meerwaarde heeft boven metingen aan je BMI of je lichaamsgewicht”, vertelt hij. Te dik zijn, wil Rondeel zeggen, is genoeg reden om met gezond leven te beginnen.

sterk lichaam

Medisch socioloog Tjeerd Tijmstra, van het universitair medisch centrum in Groningen, is nog sceptischer. Hij is nauwelijks meer te stoppen als hij van wal steekt tegen de check-ups. „Zo krijgen we een samenleving van hypochondrische mensen. Ik vind dat je klachtenloze mensen zo veel mogelijk met rust moet laten. Ik kan je zó de adviezen geven om de grootste kans te hebben om, zoals normaal is, tussen je tachtigste en je negentigste dood te gaan. Probeer gewoon gezond te leven. Ons lichaam is ontzettend sterk, maar we denken langzamerhand dat we met een krakkemikkig lichaam ter wereld zijn gekomen dat alsmaar gecontroleerd moet worden.”

Maar betekent dat dan dat het kwaad kan om te meten, zoals schildklierhormoon of triglyceriden (vetten) in het bloed? Die laatste bleken bij mij een beetje aan de hoge kant, geef ik aan laboratoriumarts Jan Rondeel toe aan de telefoon – al blijkt het handboek Diagnostisch kompas het daar later niet mee eens. „Als het écht te hoog is, kan het soms duiden op een alvleesklierontsteking. Maar, en nu wordt het wel een beetje persoonlijk, dat hangt er ook vanaf of je bekend bent met suikerziekte of alcoholgebruik. Dat soort factoren, dat is dus iets waarnaar een huisarts wél kan kijken. Die kan bijvoorbeeld ook besluiten om, bij een te hoog cholesterol, nog een of twee keer te meten voor een betrouwbare uitslag.”

Geen enkele laboratoriumbepaling is honderd procent betrouwbaar. Bovendien zijn ze op gemiddelden in de bevolking gebaseerd, en dus zo geconstrueerd dat sommige mensen best een ‘verhoogde’ waarde kunnen hebben die voor hen normaal is. Er zijn dus mensen die onterecht ongerust worden, die onterecht behandeld worden. Daar staan de mensen tegenover bij wie wel echt iets loos is, en die door zo’n meting eerder met een nuttige behandeling kunnen beginnen.

Die afweging is lastig – alleen al voor het borstkankeronderzoek voor vrouwen wordt er door epidemiologen al decennia gesteggeld over hoe vaak, voor wie, en hoe, om de balans tussen baten en schade gunstig te laten uitvallen. Voor de meeste bloedwaarden bestaat zo’n analyse helemaal niet.

borsttumortje

Jan Rondeel: „U denkt nu misschien: dertien waarden goed, dus mij mankeert niks. Terwijl je een hartafwijking of een borsttumortje helemaal niet zo kan detecteren. En misschien rookt u wel twee pakjes per dag.”

In het tijdschrift Medisch Contact schreef Rondeel vorig jaar over de vraag of ziekenhuizen dit soort bloedbepalingen moeten doen voor particulieren. „Dat is een behoorlijke discussie in de beroepsgroep”, vertelt hij. „Een aantal labs wil het actief aanbieden, uit commerciële overwegingen.”

Dat met preventie geld te verdienen is, weten ook de zorgverzekeraars. Zo organiseert CZ een Health Check Up, alleen voor bedrijven. Met de nadruk op conditie, reactiesnelheid en advies over leefgewoontes, en desgewenst bloeddruk- en cholesterolmetingen. Productontwikkelaar Frans van de Vranden: „Je koppelt het aan verzuim, aan betere inzetbaarheid van het personeel.” Van de Vranden verwacht dat dat werkt, maar weet niet in hoeverre. „Het is natuurlijk ook een stukje marketing, laten we eerlijk wezen.”

De check-up is voor particulieren alleen op indicatie van de huisarts. „Als we dat aan particulieren aanbieden, kost het ons meer dan het uiteindelijk oplevert. En dan weegt het ook niet op tegen de ethische bezwaren. Je kunt mensen behoorlijk in twijfel brengen over hun gezondheid.” Bovendien mist de begeleiding die via de werkgevers vaak wel wordt geboden, vindt Van de Vranden. „Wat moet iemand anders met de losse mededeling: ‘uw cholesterol is 6’?”

Socioloog Tijmstra: „Als je zoiets aanbiedt, moet je ook met die mensen om de tafel gaan zitten om te zeggen. Oké. Uw cholesterol is 5,1. Dat is wat te hoog, maar de rest is goed, het is onzin om er iets aan te doen. Maar zo gaat het niet: die mensen gaan vaak toch aan de cholesterolverlagende middelen. Willen we dat nou allemaal?”