Amsterdam gelooft heilig in het dokmodel: meer dokken dan is gebudgetteerd

Miljoenen boven het budget, dan onderzoeken, nog meer onderzoeken en meer kosten, ziet Maarten Huygen.

Veel weet ik niet. Ook niet na een middagje studeren in het Amsterdamse stadhuis op een dik pak conceptvisies, een conceptprospectus, conceptovereenkomst, verslagen, financiële perspectieven en een juridisch advies over de verbouwing van de Zuidas, een kantorencentrum en een woonbuurt op een tunnelcomplex voor een paar miljard euro. Eerst las ik het rapport van de stadsadvocaat van Nauta Dutilh die opsomde wat er niet aan dit pakket documenten deugde. Een journalistieke neiging. Specialist werd ik niet. De leden van de VVD-oppositie die ik woensdagmiddag tijdens de raadsvergadering van een gezellige pot vol drop zag genieten, waren er waarschijnlijk niet beter in thuis. Zodra het onderwerp Zuidas aan de orde kwam, zakte iedereen achteruit. Veel wethouders en de burgemeester vertrokken. Het gaat maar om een paar miljard. Dat is minder opwindend dan de discussie over de politiehonden bij een uit de hand gelopen feestje. De droppot werd extra aangesproken. Alleen de fractiespecialisten moesten alert zijn. Televisiemensen gingen weg, want de kijkers thuis hebben de stukken ook niet gelezen.

Financiële onwetendheid jaagt Amsterdam en de belastingbetalers op kosten. Er is een lange lijst van budgetoverschrijdingen voor de ruim tien miljard euro aan projecten die de stad onder handen heeft. De aanleg nieuwe Amsterdamse Noord-zuidmetrolijn duurt vele jaren langer dan gepland en kost inmiddels 1,7 miljard, twee keer zoveel als de eerste ramingen toen in 1996 het project begon. De stad Amsterdam betaalt de meeste budgetoverschrijdingen boven 1,1 miljard euro. Een kleinere stad was allang failliet gegaan. In aanbouw is een experimentele Amsterdamse energiecentrale die op afval gaat draaien. Milieuvriendelijk, zeer experimenteel, kost 450 miljoen euro in plaats van de voorziene 350 en is nog lang niet af. De nieuwe wijk IJburg en de ombouw van de oude Westergasfabriek in een cultureel centrum vielen duurder uit. De Stopera, het gebouw waar deze gemeenteraad in zetelt, was een ramp voor de begroting.

Budgetoverschrijdingen worden gedocumenteerd in onderzoeken die de gemaakte fouten opsommen. Dan leeft de raadszaal op, er valt misschien een politicus – meestal niet – en er wordt beterschap beloofd. Ik grijp naar het laatste onderzoek, een rapport van vorig jaar van de Amsterdamse accountancydienst Acam. Die laakt ‘planningsoptimisme’ bij grote projecten, verkeerd risicomanagement, incomplete jaarrekeningen en versnippering over gemeentediensten die net zomin als de raad, de wethouder en het college het geheel overzien. In de planning van de Zuidas zien de stadsaccountants nu al veel gebreken.

Op het eerste gezicht is het prachtig om de sporen en snelwegen midden door het kantorencentrum van Amsterdam-Zuid – op vijf minuten treinen van Schiphol – onder de grond te brengen, het zogenoemde ‘dokmodel’. Boven het suizende verkeer komt ruimte vrij voor nog meer kantoren en huizen. Iedere topaap wil op dit stukje rots zitten. Twee weken nog geleden kondigde Akzo een verplaatsing van het hoofdkantoor van Arnhem naar Amsterdam aan. Er is sprake van een groei-explosie. Binnen tien jaar zijn rustige sportvelden gevuld met kleine wolkenkrabbers.

Maar het kan ook een tijdelijke hype zijn.

De vloedgolf van geld naar de Zuidas begon met bankiers, accountants, verzekeraars en advocaten die dit kruispunt tussen metro, tram, spoor, autobaan en vliegveld handig vonden. Zakendoen bestaat steeds meer uit bankieren en risico’s beperken en juridisch afschermen. De statenloze bureaucraten die deze diensten verrichten, trekken de bedrijven aan die hen nodig hebben voor elke stap die ze zetten. Dat geldt zeker voor de Zuidasverbouwing die pas in 2018 klaar moet zijn. Vergeleken bij het financiële en juridische raamwerk dat wordt opgezet, lijkt het ondergronds stapelen van metrobuizen, sporen en wegen, terwijl het verkeer gewoon voort moet blijven razen, kinderspel. De ingenieurs zijn eerder klaar met hun plannen en eisen dan de dure juristen, bankiers en ambtenaren. Allemaal proberen ze via bedekte, slimme bewoordingen het risico naar elkaar te schuiven: ‘gaat u voor’, ‘na u’, ‘nee, na u’. De Zuidasonderneming moet voor veertig procent door de gemeente en het rijk en voor zestig procent door ondernemers worden gefinancierd. Komen de ondernemers wel of wachten ze af? Bouwlobbyist Elco Brinkman wordt president-commissaris van de gezamenlijke onderneming.

Er is al bepaald dat het zogenoemde restrisico niet door banken maar door de overheid moet worden gedragen, waarschijnlijk de gemeente. „De achtergrond hiervan ligt in het feit dat de banken conform de regels van de toezichthouder geen openeind verplichting aan mogen gaan”, verontschuldigt wethouder Van Poelgeest zich tegenover de raad. Ik probeer al een week uit te zoeken of deze bewering klopt. De belangrijkste toezichthouder, De Nederlandsche Bank, wist het niet. Je hebt er ook hooggespecialiseerde juristen voor nodig maar die werken meestal voor een partij in deze Zuidasmêlee en mogen geen commentaar geven, zelfs al zijn ze deeltijdhoogleraar in het vak. Deze wereld is klein. Allen schuiven ze het risico graag af op de gemeente.

Wat moet tegen dat financiële geweld een onervaren raadslid nog? Al de rapporten, van het Centraal Planbureau, van de stadsadvocaat en van de accountantsdienst waarschuwen voor de risico’s. Worden „de lasten in verhouding tot de baten niet te eenzijdig bij de gemeente gelegd?”, vraagt de stadsadvocaat zich af. De motie voor begeleidend onderzoek door de rekenkamer werd woensdag afgewezen.

Gulheid met overheidsgeld voor bouwondernemers is niet uniek Amsterdams. Ook het rijk is te vrijgevig geweest voor de Betuwelijn, de hogesnelheidslijn en vele andere projecten. De ambtenaar die dat kan voorkomen, wordt onmiddellijk aangenomen door banken of advocatenkantoren voor een vierdubbel inkomen in een hoog kantoor op de Zuidas. Misschien kan het niet zonder bluf. Ondanks alle budgetoverschrijdingen gaat het Amsterdam voor de wind. Nu maar hopen dat de Zuidasbewoners genoeg belasting opbrengen om de tekorten te dekken.

    • Maarten Huygen