‘Amerika gedraagt zich als Osama bin Laden’

Louise Richardson was ooit kind aan huis bij de IRA. Nu heeft ze als onderzoeker contact met terroristen. En inzicht in hun drijfveren. Ze laakt de Amerikaanse ‘war on terror’. ‘We trekken ons terug uit Irak. Dat is onvermijdelijk.’

Brandweerman probeert de pleger van een mislukte aanslag in de Londense metro op 21 juli 2005 te overmeesteren Foto AP ** CORRECTS DATE IN FIRST SENTENCE TO JULY 21, 2005 ** In this image made from CCTV footage released by London's Metropolitan Police, Tuesday. Jan. 23, 2007, and shown to the jury of the 21/7 bomb trial at London's Woolwich Crown Court, firefighter Angus Campbell, left, back to camera, faces alleged bomber Ramzi Mohamed, top, who apparently tried to detonate a device on a London Underground train on July 21, 2005. Firefighter Campbell, told Woolwich Crown Court, Tuesday, how he tried to subdue Mohamed when he allegedly tried to detonate a bomb in his rucksack close to a woman and her young child on an Underground train. But Ramzi Mohamed refused to submit and fled the train at the next station, Angus Campbell told the trial of Mohamed and five others charged with conspiring to bomb London's transport system on July 21, 2005. (AP Photo/Metropolitan Police/ho) Associated Press

Louise Richardson is langzaam. Ze beweegt traag, ze praat traag. Een ontmoeting met haar in Washington, een stad waar mensen altijd opgejaagd zijn, is alleen al daarom een ontregelende ervaring.

Ze glimlacht erom. ,,Iers bloed, hè. Na mijn studie ben ik hier blijven hangen. Trouwde een Amerikaan, kreeg Amerikaanse kinderen, en ben daarom, om puur praktische redenen, Amerikaanse geworden. Maar mijn houding zal altijd Iers blijven.’’

Haar Ierse jeugdjaren vormen het fundament onder Wat terroristen willen, een boek over de innerlijke drijfveren van bommenmakers en zelfmoordactivisten over de hele wereld. Voordat Louise Richardson vijftien jaar geleden terreuronderzoeker op Harvard werd, ervoer ze in haar jeugd hoe normaal terrorisme kan zijn. Hoe terrorisme het dagelijks leven binnen kan sluipen. En hoe gewone mensen met een goed verstand gegrepen kunnen worden door geweld als politiek wapen.

Het zijn inzichten die in de VS, waar terroristen stelselmatig afgeschilderd worden als door (religieus) fanatisme gedreven psychopaten, nauwelijks ingang hebben gevonden. ,,Het is de hoogste tijd dat we leren begrijpen [wat terroristen werkelijk drijft]’’, schreef The New York Times in een recensie. ,,[Dit] is het boek waar velen van ons op hebben zitten wachten.’’

U beschrijft dat u zich als tiener nauw verbonden voelde met de IRA: uw beste vriendin werd lid van de IRA toen u 17 was. Hoe is het met haar afgelopen?

Ze bloost. ,,Die vraag is me nog nooit gesteld. Ze is dood. En ik weet niet of haar familie het zou waarderen als ik…’’

Wat voor iemand was ze?

,,Een idealist, net als ik. We waren studenten en kwamen altijd geld tekort – maar als zij een extra centje had, gaf ze het meteen aan de daklozen. En ze zou daar nooit over opscheppen. Zo iemand. Zij en ik vonden dat de Britten nodeloos wreed waren in Noord-Ierland, en we waren ervan overtuigd dat er maar een antwoord op mogelijk was: geweld.’’

Bleef u in contact met haar nadat ze terrorist was geworden?

,,O zeker. We zijn altijd vriendinnen gebleven. Ik kwam ook op vergaderingen van de IRA – ik stond sympathiek tegenover de doelstellingen. We voerden heftige discussies over strategie. De houding was – ontdekte ik later in mijn onderzoek – kenmerkend voor dit soort groepen. Mensen spraken áltijd over de doelen die ze met terreuracties konden bereiken. Nóóit over de schade die ze met hun acties berokkenden. En áltijd was de rechtvaardiging dat de andere partij zich barbaarser gedroeg dan zijzelf.’’

Waarom lieten ze u toe op die vergaderingen?

,,Omdat ze me wilden rekruteren natuurlijk. De IRA was héél dichtbij. Het was onderdeel van de samenleving, je kon er moeilijk buiten blijven. Dat is een element van terrorisme dat wij in de VS niet doorzien: terrorisme gedijt alléén als een gemeenschap er welwillend tegenover staat.’’

Betekent dit dat moslimgemeenschappen in Amsterdam en Londen die de laatste jaren terroristen voortbrachten heimelijk instemden met Mohammed B. en de aanslagplegers op de Londense metro?

,,Dat gaat één stap te ver. Mensen in dit soort gemeenschappen hebben sympathie voor de doelen van terroristen. Niet voor hun strijdmiddelen. Ze steunen de ideologie maar distantiëren zich van de aanslagen. Tegelijkertijd weigeren ze vaak terroristen aan te geven bij de politie – waardoor het moeilijk is aanslagplegers op te sporen.

,,Het is daarom essentieel dat deze gemeenschappen en de terroristen uit elkaar worden getrokken. Ik weet dat door de aanslagen in Nederland en Groot-Brittannië scepsis is ontstaan over het integratiebeleid. Maar het is mijn overtuiging dat het de beste van alle opties blijft. Zorg dat mensen hun culturele identiteit behouden en overtuig ze dat ze integreren moeten in de maatschappij waarin ze leven.’’

Waarom hebt u zich destijds niet bij de IRA aangesloten?

,,Ik kwam op een protestantse universiteit terecht waar de Britse interpretatie van de geschiedenis werd gedoceerd: het tegenovergestelde van het verhaal dat ik op het Ierse platteland opgelepeld had gekregen. Dat verwarde me. Ik heb maanden zwetend in de archieven doorgebracht om te achterhalen welke versie van de geschiedenis juist was. Precies het gedrag waarvan ik nu weet dat het een goede remedie tegen terrorisme is: doorgrond de ingewikkeldheid van de wereld.

,,Maar als tiener denk je natuurlijk niet zo. Je bent intuïtief. Daarom weet ik hoe onschuldig de keuze kan zijn om terrorist te worden. Het is in dat soort samenlevingen een bijna normaal verschijnsel. En toeval regeert. In mijn geval heeft bijvoorbeeld een rol gespeeld dat ik verslingerd raakte aan een andere strijd, tegen de apartheid. Maar dat was ver weg in Zuid-Afrika, dus wat ik me ook in het hoofd haalde: terrorisme zat er niet meer in.’’

Als wetenschapper leidde Richardson lange tijd een marginaal bestaan. Na tien jaar, in 2000, zei Harvard: we vinden je een voortreffelijke onderzoeker, we willen je graag behouden – maar wat dacht je van een andere baan? Zo werd ze decaan op het Radcliffe Institute voor vrouwenstudies, en moest haar fascinatie voor terrorisme voortaan voor haar vrije tijd bewaren.

Voor uw onderzoek hebt u veel terroristen ontmoet. U beschrijft een bijeenkomst waar terroristen en academici een rollenspel spelen: de academici zijn gewelddadiger dan de terroristen. Wat gebeurde er?

,,We hadden een bijeenkomst belegd in Frankrijk. Er waren vertegenwoordigers van de ETA, Fatah, Tamil Tijgers, Farq, enzovoort: traditionele terreurgroepen. We kregen ze bij elkaar via persoonlijke contacten. Een traag proces. In eerste instantie dachten ze natuurlijk allemaal dat ik van de CIA was. Maar toen ze begrepen dat ik alleen maar wetenschappelijke interesse had, wilden ze graag praten. Het streelt hun ijdelheid, ze willen je overtuigen, en ze hebben behoefte de legitimiteit van hun acties te benadrukken.

,,De conferentie duurde twee dagen. De eerste dag voerden we open gesprekken over de motieven van aanslagen. Fascinerend. Geroutineerde ETA-leden die in detail uitlegden wat precies veroorzaakt waarom ze tot geweld overgaan.

,,De tweede dag speelden we rollenspel. Academici en terroristen werden in gemengde groepen gezet om acute problemen te lijf te gaan. Ik zat in een Tsjetsjeense cel in Moskou. We werden geconfronteerd met voor ons steeds beklemmender nieuws – ‘Russische generaal verkracht Tsjetsjeens meisje’ – en steeds draaide het om de vraag: wanneer slaan we terug?

,,Uitkomst was dat er nauwelijks verschil is tussen academici en terroristen. En inderdaad waren sommige academici gewelddadiger. Hoe conservatiever het wereldbeeld, hoe sneller de academicus bereid was tot geweld. Terroristen hebben dus geen grotere innerlijke drijfveer om geweld te plegen dan gewone mensen.’’

Er was een tweede bijeenkomst gepland, op 11 september 2001, maar die blies u op het laatste moment af. Waarom?

,,Er waren terreurgroepen, Hamas en Hezbollah, die eisten dat joodse deelnemers werden geweerd. Daar konden we niet aan tegemoetkomen. En we waren toch al bezorgd dat enkele groepen de bijeenkomst wilden openbaren. Maar het scheelde dus maar een haar of we hadden – academici en terroristen onder elkaar – samen de aanslagen van 11 september kunnen bekijken.’’

U beschrijft dat u vóór 11 september voorspelde dat de volgende terreuraanslag met vliegtuigen zou worden gepleegd. Hoe wist u dat?

,,Augustus 2001 kreeg ik bezoek van een ambtenaar van het State Department, die beroepshalve de ontwikkelingen in het internationale terrorisme bijhoudt. Hij komt elk jaar langs. Hij wierp bij mij de vraag op waarom er nooit vliegtuigen als menselijke bom werden gebruikt. Ik heb gezegd dat het een kwestie van tijd was voordat het zou gebeuren. Het zat erin. En dat de aanslagen zouden worden gepleegd op Amerikaanse ambassades. Dat klopte dus niet. Ik was duidelijk nog beïnvloed door de aanslagen van Al-Qaeda in 1998 op Amerikaanse ambassades in Afrika.’’

Volgens de Amerikaanse regering hanteert Al-Qaeda een nieuw soort terrorisme, gevaarlijker en compromislozer dan al zijn voorgangers. Richardson legt in haar boek uit dat dit niet zo is. Ze wijst erop dat de Japanse terreurorganisatie Aum Shinrikyo, die in 1997 een zenuwgasaanval op de metro van Tokio pleegde, evengoed duizenden doden op het oog had. Ze legt uit dat de grondslagen van Al-Qaeda zo oud zijn als het terrorisme zelf: mensen die vervreemd zijn van de wereld, een omgeving die welwillend tegenover terreuracties staat, en een ideologie die de acties legitimeert. En ze wijst erop dat de motieven van de aanslagplegers al bij veel terreurgroepen zijn aangetroffen: ze zoeken wraak, kicken op roem, en hopen de tegenstander te verleiden tot een overreactie.

Dus Al-Qaeda kreeg precies de Amerikaanse overreactie waar het op hoopte?

,,De geschiedenis heeft bewezen dat terroristen er belang bij hebben dat ze worden behandeld zoals deze regering Al-Qaeda heeft aangepakt. Dit geeft ze bestaansrecht. Ze worden gezocht door het machtigste land van de wereld! Het bewijst voor hen dat hun acties terecht waren, het bewijst de barbaarsheid van de Amerikanen, en het geeft ze geloofwaardigheid in grote delen van het Midden-Oosten. Wij zijn als Amerikanen in onze geschoktheid vergeten hoe je een terrorist het zwaarste kan treffen: volledig negeren.’’

Waarom reageerde Amerika dan zo?

,,De behoefte aan versimpeling heeft een grote rol gespeeld. ‘Conservatieven willen terroristen verslaan, progressieven terroristen begrijpen’, zei Karl Rove [de topadviseur van Bush, red.]. Het werd politiek. Van een aanslag werd een oorlog gemaakt. En even later was het al een strijd tegen Het Kwaad: ‘They hate us for what we are’. Maar iedereen kon zien dat de werkelijkheid ingewikkelder was: They hate us for what we do.’’

Heeft de regering destijds advies bij u ingewonnen?

,,Een maand na de aanslagen was er een bijeenkomst op het Pentagon, georganiseerd door het bureau dat het dreigingsbeeld voor terrorisme maakt. Daar waren alle twintig Amerikaanse deskundigen die zich toen met dit onderwerp bezighielden. We kennen elkaar. En vrijwel allemaal hebben we, soms door schade en schande wijs geworden, dezelfde ideeën over de bestrijding van terrorisme: luister naar ze, praat met ze, vermijd militaire escalatie – want militair is deze strijd niet te winnen.

,,Wij hebben twee dagen onze ideeën gegeven. Daarna heb ik nooit meer iets van ze gehoord. En gaandeweg is me gebleken dat dit voor alle twintig gold. Het is dus duidelijk dat er in deze regering wel degelijk mensen waren die een verstandige aanpak wilden. Maar die ideeën hebben in de top blijkbaar nooit kans gemaakt.’’

Volgens Richardson is er maar één oplossing. Treed in overleg met terroristen, neem hun grieven serieus, infiltreer in hun organisaties met niet-militaire middelen, en zorg ervoor dat de terreurleiders vervreemd raken van de maatschappijen die hun acties laten steunen. En houd op met de retoriek dat ,,Amerika nog steeds in oorlog’’ met de terroristen is, zoals George W. Bush deze week in zijn State of the Union zei.

U vindt dat de VS moeten onderhandelen met Zawahiri, de tweede man van Al- Qaeda. Maar wat kun je daarmee bereiken?

,,Op dit moment weten we niet wat zijn prioriteiten zijn. We weten dat hij Saoedi-Arabië onder controle wil krijgen – maar is hij dan tevreden? Of willen ze het wereldwijde kalifaat waarvan hij en Bin Laden steeds spreken?

,,Ik begrijp ook wel dat Zawahiri bij een eerste ontmoeting geen compromis zal sluiten. En ook ik betwijfel of zijn organisatie vrede wil. Maar staat het vast? Niemand in het Westen weet het. Dus ik zou zeggen: leg contact, praat, zoek het uit.

,,De geschiedenis heeft bewezen dat gesprekken de beste basis zijn voor een bredere aanpak van het probleem. Je leert de leiders kennen. Je leert hoe je ze kunt isoleren van de massa’s die hun ideeën dragen. En dat schept weer de mogelijkheid om het terrorisme écht te bestrijden: door het draagvlak weg te nemen.’’

Maar alleen al het idéé van een gesprek is in dit land onbespreekbaar.

,,Ik weet het, ik weet het. Ik was op Fox News met een rechtse tegenhanger en die riep onder luid applaus: ‘Het enige wat Zawahiri doet is de onderhandelingstafel opblazen!’. Mensen vinden mijn ideeën schandalig. Ik word als een verdediger van terrorisme beschouwd. Ik ben een linkse softie die niet begrijpt dat die lui bevochten moeten worden.

,,Maar het echte probleem is dat wij de houding van Osama bin Laden hebben overgenomen. Net als hij vinden wij onze grieven belangrijker dan de oplossingen. En zo verergeren wij het probleem alleen maar.’’

Waarom toch?

,,Omdat Amerika een naar binnen gericht land is. De meeste Amerikanen komen nooit buiten de VS en hebben nauwelijks een idee van de rest van de wereld. Een cliché, maar clichés zijn waar. Het gevolg is dat dit land niet echt wordt gedwongen aan zijn eigen gelijk te twijfelen. Het is buiten de VS moeilijk uit te leggen – maar hier worden de gevangenen op Guantánamo gezien als monsters.’’

Is niet één van de problemen dat de Democraten geen alternatief bieden?

,,Vollédig mee eens. De Democraten hebben op dit punt compleet gefaald. Ze zijn bang te worden uitgemaakt voor ‘soft on terror’. Ze hebben geen echte pogingen gedaan het beleid bij te stellen. En de nieuwe Democraten die na de laatste verkiezingen in het Congres kwamen, zijn vooral gematigde, rechtsere politici. Die partij heeft nog een lange weg te gaan.’’

Dus u bent somber?

,,Nee, eigenlijk niet meer. De pendule zal terugslaan, en sneller dan iedereen denkt: door de falende oorlog in Irak. De mislukking van die oorlog, waar een ruime meerderheid van de bevolking van overtuigd is, heeft veel grotere gevolgen dan tot nu toe aan de oppervlakte is gekomen. Want je moet één ding niet vergeten: Amerikanen háten het om te verliezen.

,,Dus zal je de komende jaren rigoureuze veranderingen zien: Guantánamo Bay wordt gesloten, de VS zullen zich terugtrekken uit Irak, terreurverdachten zullen normale rechten krijgen, enzovoort. Dat is allemaal onvermijdelijk geworden. Vraag me niet precies wanneer het gebeurt, maar we zijn de omslag al aan het maken.’’

Maar president Bush heeft net 20.000 extra manschappen naar Irak gestuurd, omdat de oorlog volgens hem nog steeds is te winnen.

,,Een stuiptrekking. Met 20.000 soldaten kun je nooit het verschil maken in een zo diep verdeeld land. Het probleem is dat 20.000 het maximum is: ook de president durft geen grotere aantallen meer te sturen. En verder volgen ze in Irak natuurlijk ook de Amerikaanse media: de bevolking heeft niet het incasseringsvermogen om deze oorlog voort te zetten.’’

En dus?

,,Dus krijgt dit land vanzelf weer een leider die de koele feiten benoemt: dat de dreiging van een groep gevaarlijke terroristen niets is vergeleken met de 30.000 Russische oorlogskoppen uit de Koude Oorlog. Dat elke jaar vijf keer zoveel mensen worden vermoord als er op 9/11 zijn omgekomen. Terrorisme krijgt dan weer de plaats die het verdient: belangrijk vraagstuk, maar niet allesbepalend.’’

Wat terroristen willen. De vijand begrijpen, de dreiging beteugelen. Uitg. Contact