‘Geef mij maar religie’

De controversiële schrijver Pankaj Mishra beschrijft de veranderingen in India en Pakistan. In geforceerde secularisatie ziet hij een gevaar.

Pankaj Mishra Foto Johannes van Assem foto Johannes van Assem 10-01-2007 Pankaj Mishra Assem, Johannes van

Pankaj Mishra is de ingetogenheid zelve. Zelfs als er uit zijn mond stevige uitspraken komen, blijft zijn lichaamstaal er een van rust en evenwicht. Dat had ook zijn alter ego in zijn autobiografische debuutroman De romantici (2000). De jonge student in de oude Indiase pelgrimsstad Benares die zich op de universiteitscampus bevindt in het centrum van gewelddadige rebellie en politieke confrontaties, trekt zich onbewogen terug in de bibliotheek waar hij een voor een de klassieken ter hand neemt.

Mishra: ,,Eind jaren tachtig leidde ik een geïsoleerd leven aan de universiteit. Ik was helemaal in de ban van het lezen, ik was erg gelukkig toen. Ik had weinig geld, mijn mogelijkheden waren beperkt. Ik had nog geen idee van wat ik met mijn leven aan moest.”

In de inleiding van zijn recente bundel artikelen, Temptations of the West. , komt Mishra op deze periode terug. Terwijl hij, een brahmaan, Gustave Flaubert en Edmund Wilson las, raakten zijn medestudenten, afkomstig uit zowel lage, communistische kasten als uit hogere, nationalistische hindoekasten, slaags met de politie om uiting te geven aan het gemeenschappelijke gevoel geen toekomst te hebben in hun geboorteland. ,,In twee jaar, van 1989 tot 1991 heb ik Benares enorm zien veranderen. De industrie en de economie werden geliberaliseerd. Het grote, nieuwe geld kwam binnen, met maffiapraktijken van chantage, steekpenningen en geweld. De oude stad veranderde dramatisch. Met de nieuwe winkelcentra kwam de nieuwe misdaad, die onder een hoedje speelde met de nieuwe politiek. Het waren traumatische veranderingen. Die ervaring heeft me gescherpt. Ik heb gezien hoe minderheden ontstaan, hoe die zich voelen, hoe de meerderheid te werk gaat.”

In zekere zin is in die tijd de basis gelegd voor Mishra’s kritische, journalistieke reportages. ,,Tegenwoordig beweeg ik me in bevoorrechte kringen. Toen beleefde ik alles heel intens. Het is het beste om je te begeven in concrete situaties, niet aan grote processen te denken. Ik voel de verplichting over die elementen in de samenleving te schrijven waar niemand over schrijft. Dat is mijn persoonlijke taak: schrijven over geïsoleerde levens die niemand interesseert.”

Een voorbeeld is Mishra’s lange artikel over Kashmir: the Cost of Nationalism, waarin hij de geschiedenis van het conflict rond Kashmir uit de doeken doet, vertelt hoe in 1947 Pakistan ontstond als een apart thuisland voor Indiase moslims, en vooral uitlegt hoe het komt dat sinds 1990 50.000 mensen de dood vonden in de strijd tussen moslimguerrilla’s en Indiase autoriteiten in Kashmir.

Kashmir

Het uitgangspunt van Mishra’s analyse is de onopgeloste moord op 35 Sikhs, die door de Indiase regering meteen in de schoenen werd geschoven van fundamentalistische moslims. Mishra zoekt de dorpsbewoners op, praat met hen en krijgt een genuanceerd, complex beeld van geschiedenis en onderlinge verhoudingen. Hij wijst op een andere, evenmin bewezen hypothese dat de moord, die samenviel met het bezoek van President Clinton aan India, door binnenlandse groeperingen zou zijn gepleegd, met het oogmerk een hardere internationale opstelling ten opzichte van Pakistan af te dwingen.

Mishra: ,,Ten aanzien van Kash- mir heb ik me altijd afgevraagd waarom niemand er goed verslag van deed. Van grote delen van de wereld weet ik niets. Om iets te weten te komen, moet je ernaar toe gaan, gewone mensen ontmoeten, hun verhaal beluisteren. Informatie uit kranten en andere media moet je vermijden net zoals ontmoetingen met politici. Over Kashmir wist ik niets, net zoveel als veel mensen afweten van hun vakantiebestemming. Nu weet ik er alles van. Ik weet nu waarom er zo weinig aandacht is voor Kashmir. De regio betekent een complicatie van India’s gewenste identiteit als democratische en liberale staat. De gebeurtenissen in Kashmir laten zien hoe een liberale staat intolerant kan worden, hoe secularisatie een ideologie kan worden. Ze laten zien hoe verkiezingen religieuze spanningen kan laten oplopen, hoe ze misstanden kunnen institutionaliseren, hoe kalm vertrouwen in democratie, in secularisatie, in liberalisme volledig misplaatst kan zijn. Met dat vertrouwen ben ik zelf ook opgegroeid. Ik heb mijn eigen vertrouwen op de proef gesteld en getest.”

Voortdurend hamert Mishra op het gevaar van de onderdrukkende kracht van het secularisme. ,,Kijk naar Iran, naar Turkije, naar India. Daar is het secularisme een ideologie geworden met desastreuze gevolgen. Ghandi vond dat religie en politiek niet gescheiden konden worden, Nehru vond religie achterhaald en maakte van India een seculiere staat. Daarom moet de moslimminderheid in Kashmir onder controle gebracht worden. Sinds 1947 zijn er veel gewelddadige uitbarstingen geweest, meer dan tijdens het koloniale Engelse bewind. In hoeverre speelt secularisatie daarin een rol? Daar moeten we ons veel meer van bewust zijn. Religie is een bron om een beter mens te worden. Het is een ethische en spirituele prikkel. Secularisatie geeft een aantal wetten op een velletje papier.”

Dit soort uitspraken komt Mishra op kritiek te staan van binnen en buiten zijn geboorteland. Zijn suggestie dat het geweld in Kashmir mede zou worden veroorzaakt door Indiaas harde militaire optreden en opzijn kritiek op de Indiase middenklasse roept ook felle reacties op. ,,De middenklasse in India heeft, net als in China bijvoorbeeld, een reis gemaakt van niet welvarend en niet goed opgeleid naar welvarend en goed opgeleid. Dat brengt verplichtingen met zich mee, namelijk de bevordering van democratisering en van individuele rechten. Zo heeft de burgerij in Europa dat ook opgevat. In India is die welvarende middenklasse in de minderheid, ze beschermt haar voorrechten. Ze vormt de nieuwe elite, de nieuwe aristocratie. Ze ondersteunen de hindoe-nationalistische macht! Zo zie je dat religieus extremisme en globalisering mensen tot nationalisme kunnen brengen. Kijk naar Pakistan, een maatschappij van klasseconflicten. De armen lijden onder de enorme onrechtvaardigheid en de willekeur van de machthebbers. Dus zoeken ze hun toevlucht tot de madrassa’s, de koranscholen, waar de extremistische islam wordt gepredikt. Die extremistische, nationalistische islam is de ideologie van de armen. De middenklasse is corrupt. Wie er dan niet fundamentalistisch is? Ja, goede vraag. Een heel klein groepje intellectuelen. En zakenlui die commerciële belangen hebben.”

Retoriek

Onlangs diende Mishra Martin Amis van repliek die in The Observer de islam aanviel. Hij noemde de ‘war on terror’ niet alleen een politiek en militair maar ook een intellectueel fiasco, waarbij de arrogantie van de macht gecombineerd werd met de arrogantie van de geest. Mishra: ,,De wereld wordt gevormd door de erfenis van de Koude Oorlog en het superioriteitsbesef van het Westen. De ideologie die nu bestreden moet worden is de islam. Dezelfde retoriek waarmee eerst het fascisme bestreden moest worden, wordt nu aangewend voor de islam. Dat is volledig misplaatst. Men spreekt in algemene termen over de islam, terwijl ieder geval specifiek moet worden bezien. Het extremisme in Bombay bijvoorbeeld verschilt hemelsbreed van dat in Kashmir. Ik ben ontzet door de geestelijke zelfvernietiging als iemand uitspraken doet over een situatie die hij helemaal niet kent. Dat is domme zelfverminking.”

De Frans Libanese schrijver Amin Maalouf wees onlangs in deze krant op het groeiende wantrouwen tussen Oost en West. Mishra herkent Maaloufs pessimisme. ,,Nooit in de geschiedenis is het wantrouwen groter geweest. Vroeger bleef veel onbekend, nu kan de hele wereld zien hoe Amerika moslims bombardeert in Somalië. Het Westen moet zich realiseren welke indruk dat maakt in de rest van de wereld. Er komt een demografische revolutie aan die nog groter is dan de politieke. Veel jonge mensen komen vechtend de wereld in. Vooroordelen wortelen, angst en haat zitten diep in de gevoelens van die nieuwe generaties. Er valt ongelofelijk veel schade te repareren.”

Bedoelt Mishra met de titel van zijn boek dan niet precies het tegenovergestelde van wat er staat? ,,Absoluut. We moeten ons afvragen of we wel willen moderniseren op de manier waarop dat nu gebeurt. In landen als Nepal, Tibet en Afghanistan zijn geen industrieën, geen natuurlijke bronnen. Waarom en wat moet daar gemoderniseerd worden? Je creëert kanslozen, bevordert de wapenindustrie. Sommige elementen moet je overnemen, de bevrijding van de vrouw, medische vooruitgang, dat soort zaken. Verder moet je je goed afvragen wat de specifieke context is in ieder land. We zijn te zeer geobsedeerd door de modernisering van alles en iedereen.”

Pankaj Mishra: Temptations of the West. How to Be Modern in India, Pakistan and Beyond. Picador, 439 blz. € 29,50

    • Margot Dijkgraaf