Een goddelijke kunde

Machiel Keestra (red.): Een cultuurgeschiedenis van de wiskunde. Uitgeverij Nieuwezijds, 243 blz. € 19,95

Bennie Mols: Opgelost! Veen Magazines, 192 blz. € 19,95

Tijdens zijn werk als landmeetkundige bedacht de Duitse wiskundige Gauss wat er zou gebeuren als de drie hoeken van een driehoek samen niet precies 180 graden zouden zijn, een al door Euclides afgeleide wiskundige wet. Voor zijn eigen plezier ontwikkelde Gauss de wiskundige theorie daarachter, maar publiceerde die niet omdat hij een afwijzing vreesde. Pas lang nadat anderen soortgelijke ideeën wél hadden gepubliceerd, bleek dat de wereld helemaal niet zo simpel in elkaar stak: de kromming van de ruimte zoals Einstein die beschreef in zijn relativiteitstheorie, kon alleen met behulp van de theorieën van Gauss en anderen worden beschreven.

Deze anekdote is te vinden in Een cultuurgeschiedenis van de wiskunde. Onder redactie van Machiel Keestra probeert een aantal Nederlandse wiskundigen en filosofen daarin de wederzijdse beïnvloeding te laten zien van culturele en wiskundige ontwikkelingen, om zo een beter beeld te schetsen van wat de wiskunde is, waartoe ze in staat is en wat haar beperkingen zijn. Het boek is een illustratie van wat de Hongaarse natuurkundige Ernst Wigner ooit ‘The unreasonable effectiveness of mathematics in the natural sciences’ noemde. Het is chronologisch geordend, van de bijna metafysische interpretatie van de Pythagoreeërs (‘alles is getal’), via de Arabische en Indiase wiskunde, tot aan de meest recente ontwikkelingen op het gebied van de cryptografie en statistiek. Alles komt wel even langs, maar dat is direct ook het probleem. Er is namelijk niet veel ruimte voor uitleg. Daar komt bij dat het taalgebruik hier en daar belabberd is, en dat sommige auteurs zich uitweidingen permitteren op hun eigen vakgebied (‘Lie-theorie’), die onbegrijpelijk en onnodig zijn.

Dan liever het boek Opgelost! waarin de wetenschapsjournalist Bennie Mols een inventaris maakt van de toepassingen van wiskunde en informatica in het dagelijks leven: van sport tot beeldende kunst en van politiek tot de muziek. Mols kan schrijven, hij bestrijkt een breed gebied en doet dat aan de hand van een aantal vaste rubrieken, zoals interviews met deskundigen, of (on)opgeloste problemen. De teksten zijn kort, maar duidelijk en informatief en de illustraties prachtig.

Plato schreef al dat de wiskunde iets goddelijks had, en mensen in staat stelde hun afgestompte geest te verbeteren en de blik te verheffen. Boven zijn Academie zou zelfs een bord hebben gehangen met de tekst: ‘Niemand zonder kennis van de geometrie mag hier binnenkomen’. Wie Plato’s academie binnen wil, heeft veel meer aan Opgelost!