Volg Gorbatsjov en Reagan

In een bemoedigend artikel stellen vier politieke zwaargewichten, onder wie Henry Kissinger, voor om te breken met de kernbewapening – ook door de Verenigde Staten (Opinie & Debat , 20 januari). Het belang van dit artikel is dat het van dit viertal komt en dat het Amerikanen zijn. Dat maakt het een orde gewichtiger dan een vergelijkbaar rapport van de commissie-Blix, oud-directeur van de IAEA, dat medio 2006 verscheen.

Betekent dit artikel nu een doorbraak? Ik herinner slechts aan het lot van de aanbevelingen van de commissie-Baker inzake Irak. President Bush deed precies het tegenovergestelde: meer troepen naar Irak sturen en geen gesprekken met Syrië en Iran. Bush zal waarschijnlijk de meeste van de negen aanbevelingen van Kissinger cum suis naast zich neerleggen. Maar het initiatief is van belang als het de opmaat wordt voor een wereldwijd initiatief.

Verdient het artikel alleen bijval of is ook kritiek mogelijk? Ik denk dat laatste. Zo doen de schrijvers de Koude Oorlog wel erg gemakkelijk af als redelijk stabiel. De VS en de Sovjet-Unie hebben elkaar veertig jaar in gijzeling gehouden met de bloedstollende Cuba-crisis in 1962 als een van de hachelijkste momenten. Beide grootmachten waren voortdurend bezig om technologisch voordeel op elkaar te behalen en dat veroorzaakte een inherente instabiliteit. Juist dat besef heeft Reagan en Gorbatsjov tot een doorbraak bewogen, een doorbraak die helaas niet is beklijfd.

De schrijvers leggen veel nadruk op het voorkomen van een nieuw nucleair tijdperk. Maar de peperdure Ballistic Missile Defence wordt niet met name genoemd. Het is daardoor niet duidelijk of ze zich ook daartegen opstellen.

Benadrukt wordt dat de VS meedoen aan de uitbanning van de kernbewapening. Maar enig woord van kritiek op de Amerikaanse rol ontbreekt. Het waren juist de VS die het Non-proliferatieverdrag in al zijn voegen hebben doen kraken, onder meer door artikel VI (de verplichting tot ontwapening door de kernstaten) feitelijk taboe te verklaren.

De VS zijn kampioen in de ontluistering van het internationaal recht. Het Non-proliferatieverdrag is goed wanneer het de belangen van de VS dient, maar het land voert zijn eigen strategie als dit niet het geval is. Het onderbrengen van enkele landen bij de ‘as van het kwaad’ heeft verwoestend gewerkt bij de non-proliferatie. Het heeft bij Noord-Korea geleid tot het vervaardigen van een kernwapen, omdat het zich na september 2005 een principeovereenkomst door de neus geboord zag door een boycot.

Verder valt op dat er nauwelijks verbinding wordt gelegd tussen ontwapening en non-proliferatie. Mijn ervaring is: zonder ontwapening geen non-proliferatie. Alle pogingen om deze los van elkaar te weken, zijn uiteindelijk tot mislukking gedoemd. Zolang het machtigste land ter aarde beweert dat kernwapens onontbeerlijk zijn voor zijn veiligheid, zullen zwakkere staten die ook willen hebben.

Helaas ontbreekt in het artikel ook elke verwijzing naar het oorlogsrecht, een fundamenteel gemis. Het gebruik van kernwapens gaat namelijk regelrecht in tegen het belangrijkste principe: de verplichting burgers zo veel mogelijk te ontzien.

Maar, laten we instemmen met het grondthema van de schrijvers: het laten herleven van de geest in Reykjavik in 1986, toen twee wereldleiders elkaar diep in de ogen keken en begrepen dat het anders moest.

Dr. Bart van der Sijde is oud-bestuurslid van Pugwash Nederland.

Het artikel ‘Alle kernwapens de wereld uit, dus ook uit Amerika’ is na te lezen op www.nrc.nl/opinie