Zon, niet klok, maakt wakker

De menselijke biologische klok, die vanuit de hersenen het dagelijkse activiteitenpatroon reguleert, loopt niet in de pas met de tijdzones, maar met de zonnetijd. Dat blijkt uit onderzoek van drie biologen die verspreid over heel Duitsland 21.600 mensen via internet ondervroegen over hun slaap-waakritme.

Heel Duitsland valt binnen dezelfde tijdszone, maar op hun vrije dag blijken Oost-Duitsers vroeger uit de veren dan West-Duitsers. Dat gaat van oost naar west keurig parallel met het tijdstip van zonsopgang. De onderzoekers schrijven vandaag in het vakblad Current Biology dat daaruit valt op te maken dat de menselijke biologische klok niet is aangepast aan de ‘sociale tijd’ van scherp begrensde en door de mens ingestelde tijdszones maar nog altijd aan het natuurlijke licht- en donkerritme.

Uit de enquête blijkt ook dat stedelingen minder gestuurd worden door het dag- nachtritme dan plattelanders. De verklaring ligt voor de hand: in de stad verdringt het kunstlicht de invloed van het natuurlijke licht. Stadsmensen slapen daardoor langer uit.

De menselijke biologische klok bevindt zich in een hersengebiedje ter grootte van een speldenknop, de suprachiasmatische nucleus (SCN), diep in het brein. Deze menselijke klok functioneert ook zonder Zeitgeber, zoals de tijdgevende signalen (zon, wekker) in de internationale literatuur worden genoemd, maar niet perfect. Uit proeven waarbij mensen lange tijd in het donker leefden, blijkt dat de innerlijke klok zonder Zeitgeber een dagelijks ritme heeft van iets langer dan 24 uur.

Dat daglicht een zeer belangrijk signaal is om deze innerlijke klok te ijken, was al veel langer bekend. Een paar jaar geleden is ook meer bekend geworden over de hormonale cascade die daarvoor verantwoordelijk is: die begint in het netvlies.

Maar gedrag kan dat mechanisme natuurlijk sterk beïnvloeden, schrijven de Duitse biologen. Ogen dichthouden bijvoorbeeld, of zware gordijnen voor de ramen. Dat de zonnetijd zoveel invloed op het biologische ritme heeft, boven de ‘sociale klokkentijd’, is interessant voor Nederland. Hier ligt de zonnetijd veel dichter bij de Londense Greenwich Mean Time dan bij de Midden-Europese klokkentijd van Berlijn.