Tussen misdaad en mededogen

Zelfdoding is niet strafbaar, erbij helpen wel. Justitie eiste acht maanden cel tegen een ‘zelfmoordconsulent’.

Gisteren werd hij vrijgesproken.

Mimi de Kleine (54) wilde op 12 mei 2004 dood. Haar katten waren al „op de bus naar de hemel”, daar had de dierenarts bij geholpen. Mimi gaf nog een goodbye-party op 27 april, om haar vrienden en vriendinnen afscheid van haar te laten nemen.

De dag vóór haar geplande zelfmoord stond er een psychiater voor haar deur, met twee politieagenten. Ze wilden haar helpen, zij stuurde hen weg. Op 9 juni nam ze een dodelijke combinatie van medicijnen in en overleed, twee vriendinnen waren bij haar. In haar afscheidsbrief schrijft Mimi dat ze niet ongelukkig, depressief of ziek is. Ze wil ‘naar huis’. Naar haar dochter die twaalf jaar eerder overleed. Weg uit deze wereld. „Als ik telkens weer zie wat mensen elkaar en weerloze dieren aandoen weet ik zeker dat ik daar geen deel meer van wil zijn. (...) Macht en Geld regeren.”

Mimi de Kleine wilde niet anoniem blijven, haar laatste besluit moest openbaar worden. Voor Ton Vink (53) gepromoveerd filosoof en suïcide-consulent, had dat consequenties. Hij heeft Mimi de Kleine tot een week voor haar dood begeleid bij haar suïcide-wens. Tien maanden hebben ze regelmatig telefonisch gesproken, hij stuurde haar algemene informatie over zelfdoding en een fax met geschikte medicijnen.

Ton Vink was niet op Mimi de Kleines afscheidsfeest en ook niet bij haar dood. Toch verdenkt het Openbaar Ministerie (OM) hem van strafbare hulp bij zelfdoding en eiste acht maanden celstraf, waarvan vijf voorwaardelijk met een proeftijd van twee jaar. Gisteren werd hij vrijgesproken.

Ton Vink werkt als vrijwilliger voor stichting De Einder, een stichting die mensen met een doodswens informeert en begeleidt. Jan Hilarius richtte De Einder op 2 juni 1995 op. Bij de stichting werken zes counselors. Uit het jaarverslag blijkt dat het aantal ‘hulpvragen’ en daaruit voorkomende zelfdodingen redelijk stabiel is. Alleen in 2002 was het aantal begeleidingen uitzonderlijk hoog (374) en in dat jaar pleegden niet 32 mensen zelfmoord, maar 46.

Zelf denken de counselors dat die plotselinge stijging te maken heeft met de ‘klopjacht’ van justitie op de stichting en de vrijwilligers die rond die tijd begon. In 2001 vervolgde het OM de eerste counselor van De Einder: Willem Muns. Hij heeft vier maanden in de gevangenis gezeten. Daarna volgde Jan Hilarius, de voorzitter. Tegen hem werd vier maanden cel geëist. Zijn zaak ligt nu bij de Hoge Raad.

‘Behulpzaam zijn’ bij zelfdoding is strafbaar volgens artikel 294 uit het wetboek. Er staat maximaal drie jaar cel op. En van die strafbaarheid maakt justitie sinds 2001 werk, zoals Willem Muns in dat jaar ondervond. Als ‘humanistisch raadsman’ deed Muns yoghurt in een bakje en zette kommetjes en een jampotje klaar.

Voorbereidende handelingen, vond justitie. In de yoghurt zou Muns’ 81-jarige cliënte haar dodelijke poeder mengen. De jam maakte de yoghurt minder bitter. Ook adviseerde Muns haar een elastiekje om de zak op haar hoofd te doen. Dat kwam neer op instructie geven, vond de rechter, en dat mag niet. Muns, die bij de zelfdoding aanwezig was, had te veel de regie gehad.

Ook Jan Hilarius (74) werd veroordeeld. Hij sprak en correspondeerde in 2004 een aantal keren met een 25-jarige vrouw uit Wervershoof. Nooit meer wat gehoord van die vrouw, zegt Hilarius. Máánden later stond de politie bij hem voor de deur. „De vrouw was in foetushouding in haar bedje gevonden. Het was dus precies zo gegaan als we graag wilden.”

De politie vond brieven van Hilarius in het huis van de vrouw, haar moeder deed aangifte tegen hem. Wat justitie hem vooral aanrekent, is dat hij de vrouw medicijnen zou hebben gestuurd. „Ik kan het niet ontkennen, want ik wéét het gewoon niet meer”, zegt Hilarius. Hij weet wel dat ze een enorme voorraad pillen had gespaard.

Bij de eerste rechtszaak, in Alkmaar, zag Hilarius haar familie voor het eerst. De vrouw zou aan borderline hebben geleden, een psychische ziekte. Voor de familie, zegt Hilarius, was het erg moeilijk te accepteren dat ze dood wilde. Voor hem zat er geen emotie bij, zegt hij. „Ik begrijp het jarenlange verdriet om een zieke dochter.” Hij heeft zelf twee zoons.

Bij de zaak in hoger beroep was Hilarius niet aanwezig, hij was die dag vijftig jaar getrouwd. Daar werd nog aangevoerd dat de vrouw, door haar ziekte, wilsonbekwaam was. „Onzin. Ze heeft maandenlang pillen gespaard. Ze wist wat ze wilde. Het was geen wanhoopsdaad.” Het hof veroordeelde hem tot een jaar cel, waarvan acht maanden voorwaardelijk.

Ton Vink kende alle rechtszaken en de jurisprudentie over hulp bij zelfdoding. Hij dacht met Mimi de Kleine precies binnen de grenzen van de wet te blijven: algemene informatie geven, gesprekken voeren en morele steun geven. Daar denkt officier van justitie Hetty Hoekstra anders over. „Vonk is geen medicus. Hoe wist hij dat ze niet depressief was?” De meeste mensen die niet ziek of oud zijn en toch dood willen, hebben een vorm van depressie, vindt Hoekstra.

Volgens Vonk ging het bij Mimi de Kleine om een „balans-suïcide”, ze was „emotioneel in evenwicht”. Er zijn nu eenmaal mensen die niet willen leven – en die zijn heus niet allemaal gek of ziek. Voor Vonk en de andere counselors van De Einder is zelfbeschikking het sleutelwoord. Zij vinden dat de dood zo gemedicaliseerd is, dat een ‘natuurlijke dood’ eigenlijk niet meer bestaat. Mensen overlijden aan machines, vaak na een eindeloze lijdensweg.

Hoekstra vindt dat de counselors er ten onrechte vanuit gaan dat zelfbeschikking prevaleert boven alles. Maar dat is niet zo, zegt ook Esther Pans. Zij promoveerde op het proefschrift ‘De normatieve grondslagen van het Nederlandse euthanasierecht’. „Voor de wetgever prevaleert de beschermwaardigheid van het menselijk leven.” Alleen een arts mag een leven beëindigen. „De arts is een waarborg dat het zorgvuldig en weloverwogen gebeurt.” Jan Hilarius gelooft daar niks van. „Ze doen precies hetzelfde als ik. Alleen zijn zij met z’n zessen – en ik sta er alleen voor.”

Per jaar zijn er 1.500 geregistreerde zelfmoorden. Ruim dertig daarvan worden begeleid door De Einder. Iemand helpen bij de zelfgekozen dood klinkt sympathiek, zegt Pans. „Maar je neemt wél de verantwoordelijkheid.” Als je jezelf wil doden, doe het dan ook alleen. Pans: „De strengheid van justitie heeft te maken met het christelijke gedachtegoed van onze samenleving. De overheid beschermt je. Ook tegen wat je zelf wil.”

    • Rinskje Koelewijn