Jong van geest én brein

Het brein van de 115-jarige Van Andel functioneerde als dat van een 60-jarige.

„Ze was zo scherp, ik had haar als aio willen hebben.”

De onderzoekers vonden in de hersenen van Van Andel (links) veel minder eiwitafzettingen (de bruine vlekjes) dan bij een Alzheimerpatiënt (rechts). Foto’s Wilfred den Dunnen De onderzoekers vonden in de hersenen van Van Andel (links) veel minder eiwitafzettingen (de bruine vlekjes) dan bij een Alzheimerpatiënt (rechts, deze foto). Foto’s Wilfred den Dunnen

Als de oudste vrouw ter wereld op 30 augustus 2005 midden in de nacht overlijdt in haar verzorgingstehuis in Hoogeveen, brengt een lijkwagen haar met 160 kilometer per uur naar het Universitair Medisch Centrum Groningen. Hendrikje van Andel heeft haar lichaam beschikbaar gesteld aan de wetenschap. De autopsie moet zo snel mogelijk plaatsvinden. Om vijf uur ’s ochtends doen patholoog dr. Wilfred den Dunnen en hersenonderzoeker professor Gert Holstege twee ontdekkingen: Van Andel is gestorven aan een zeven centimeter grote maagtumor, en haar hersenen tonen geen enkel ziekteverschijnsel.

„Ouderen krijgen niet per se hersenziektes. Zolang er met hun brein niets aan de hand is, kunnen ze ver na hun 65ste nog een nuttige bijdrage leveren aan de samenleving”, concludeert hersenonderzoeker Holstege. Het onderzoek, inclusief de resultaten van psychologische tests die Van Andel vóór haar dood onderging, verschijnt vandaag op de site van medisch tijdschrift Neurobiology of Aging.

Van Andel is niet alleen om haar leeftijd een bijzonder geval voor de wetenschap. Ze was voor zover bekend ook de eerste in Nederland die voor haar dood al contact had met de wetenschappers aan wie zij haar lichaam na haar overlijden ter beschikking zou stellen. Op haar 111de liet ze haar verpleeghuis naar het ziekenhuis in Groningen bellen met de vraag of haar oude lichaam nog wel van nut zou zijn. Dat wekte de interesse van professor Gert Holstege, op dat moment hoofd van de afdeling anatomie.

„Mevrouw Van Andel vond het leuk om iets te betekenen voor de wetenschap. Ze was zo scherp, ik had haar bij wijze van spreken wel als aio willen hebben”, zegt de hersenonderzoeker in zijn kamer op het Universitair Medisch Centrum Groningen.

„Je kon met met haar over alles praten: over politiek, over voetbal, over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Ze kon zich nog steeds kwaad maken over het feit dat ze van haar moeder op haar 24ste niet naar de gemobiliseerde soldaten mocht. Het verbaast me dan ook niet dat we in haar hersenen geen ernstige afwijkingen hebben gevonden.”

Wat zijn de belangrijkste bevindingen?

„Uit de autopsie blijkt dat mevrouw Van Andel nauwelijks aderverkalking had en dat de bloedvaten in haar hersenen niet beschadigd waren. Ook troffen we geen plaques aan en maar enkele zogeheten neurofibrillaire tangles. Deze beide typen eiwitafzettingen komen in hoge dichtheid voor bij de ziekte van Alzheimer en in mindere mate bij normale veroudering. Wat betreft veroudering leken de hersenen van mevrouw van Andel op die van een 60- tot 70-jarige.”

„De resultaten komen overeen met de uitslagen van de neuropsychologische tests waaraan mevrouw Van Andel op 112- en 113-jarige leeftijd meedeed. Ze moest toen rekensommen doen, of een reeks woorden onthouden en later weer opnoemen. Dat deed ze vrijwel foutloos, de eerste keer net iets beter dan een jaar later. Ze scoorde net zo goed als een gezonde vrouw van 65.”

Hoe kan het dat mevrouw Van Andel zo veel ouder is geworden dan gemiddeld?

„Daar kan ik op basis van een onderzoek naar de hersenen van één persoon weinig over zeggen. Het valt wel op dat zogenoemde supercentenarians, mensen die ouder zijn dan 110, vaak vrij intelligent zijn. Mevrouw Van Andel ging het onderwijs in, net als haar vader. In haar tijd was dat typisch een beroep voor intelligente mensen van lage komaf.”

Zijn er bepaalde omstandigheden in haar leven geweest die een rol kunnen hebben gespeeld?

„Mevrouw Van Andel woog bij haar veel te vroege geboorte in 1890 maar 1.600 gram. Op haar eerste schooldag werd ze ziek, waarop haar vader besloot haar thuis te onderwijzen. Daardoor kwam ze in de basisschoolleeftijd vaker buiten dan gemiddeld. Ook dat zie je vaker terugkomen bij supercentenarians. Gezien het feit dat Van Andels moeder ook honderd werd en haar grootouders van moederskant 80 en 85, kan het goed zijn dat genen ook een belangrijke rol spelen.”

Had mevrouw van Andel een bijzonder voedingspatroon?

„Ze rookte niet en at gewoon wat ze in haar verzorgingstehuis kreeg voorgeschoteld.”

Uit dit onderzoek blijkt dat iemand van 115 nog kan denken als iemand van 65. Wordt de hersencapaciteit van ouderen genoeg op waarde geschat?

„Ikzelf ben door dit onderzoek heel anders naar ouderen gaan kijken. Dat je er op je 65ste verplicht uit moet, vind ik onzin – mensen kunnen als ze willen nog jaren denkwerk blijven doen. Artsen moeten ouderen goed blijven doorlichten en zo nodig opereren. Mevrouw Van Andel is op haar honderdste nog voor borstkanker geopereerd. Hadden ze dat niet gedaan, dan was ze ook geen 115 geworden.”

Komt er een vervolgonderzoek?

„Ik ben al gebeld door mensen die het DNA van mevrouw Van Andel willen onderzoeken. Van alle belangrijke organen van haar lichaam zijn stukjes ingevroren, die kunnen dus ook worden onderzocht. Wij gaan zelf binnenkort andere vormen van veroudering onderzoeken, zoals die in het vaatstelsel. Dat heeft weer invloed op de bloedtoevoer aan bijvoorbeeld de hersenen.”

Meer op www.sciencedirect.com/science/journal/01974580 -> articles in press

    • Thalia Verkade