‘Zo’n prijs verzacht de aankomende dementie’

Bevlogen schrijverschap, briljante taalvondsten en scherpe satirische pen.

Zo oordeelde de jury over de Vlaamse schrijver Lanoye.

Gedicht van Tom Lanoye op de KBC of boeren toren in Antwerpen. Foto Johannes van Assen © Johannes van Assem 28/04/04 Gedicht Tom Lanoye op KBC of boeren toeren in Antwepren Assem, Johannes van

De Vlaamse schrijver Tom Lanoye heeft de Gouden Ganzenveer gewonnen. Lanoye krijgt de jaarlijkse onderscheiding „vanwege zijn bevlogen schrijverschap, briljante taalvondsten en scherpe satirische pen, waarmee hij zijn opinie en ideeënrijkdom vormgeeft”. Dat heeft de academie ‘De Gouden Ganzenveer’ gisteren bekend gemaakt.

Lanoye; „nooit te beroerd om blij te zijn met een bekroning”, zat gisteren klaar bij de telefoon – in Kaapstad met champagne – om felicitaties in ontvangst te nemen. Hij noemt de onderscheiding vleiend. En dat mensen als Kees van Kooten en Maria Goos hem voorgingen, maakt het nog aantrekkelijker. Hoewel de meeste laureaten al op leeftijd zijn (Michaël Zeeman, Jan Blokker en vorig jaar Peter van Straaten), voelt de Vlaamse auteur zich thuis in het rijtje. „Ik ben ook al 48. Zo’n prijs verzacht de aankomende dementie.”

Lanoye (geboren als zoon van een slager in Sint-Niklaas in 1958) geldt al jaren als een van de meest prominente schrijvers van België. Die status dankt hij behalve aan zijn boeken en toneelstukken ook aan zijn rol in het Antwerpse publieke leven. Hij is al meer dan tien jaar een van de actiefste bestrijders van extreem-rechts in die stad, ondermeer als columnist van het weekblad HUMO.

Voor de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar was hij nauw betrokken bij activiteiten die mensen ervan moesten weerhouden om op het Vlaams Belang (het voormalige Vlaams Blok) te stemmen. Tegen de verwachtingen in werd de partij van Filip Dewinter niet de grootste van Antwerpen. Op de avond van de verkiezingen werd Lanoye feestvierend op straat gesignaleerd, in gezelschap van onder anderen Hugo Claus.

Waar veel schrijvers ervoor terugschrikken om politieke standpunten in te nemen, doet Lanoye dat allerminst. Kunst en politiek hebben volgens hem veel met elkaar te maken. Sterker nog; „Die twee zijn niet van elkaar te scheiden”, vindt Lanoye. „Ze liggen in elkaars verlengde.”

De Gouden Ganzenveer ziet de Vlaamse schrijver als blijk van waardering voor zijn literaire werk én maatschappelijke betrokkenheid. „Literaire kracht en het teken van de tijd”, die combinatie spreekt hem aan.

Dat collega-kunstenaars eigenlijk alleen maar schelden op de politiek, dat stoort hem, zei hij vorig jaar in een interview met NRC Handelsblad. „Veel kunstenaars beseffen niet hoe zeldzaam het is dat zij door de politiek gefinancierd worden en toch met rust worden gelaten. Ze zouden meer over kunst en politiek moeten nadenken. Ik haat alle anti-politiek in de kunst.”

Lanoye debuteerde als dichter, maar brak in 1985 door met zijn verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Hij combineert een lichte, vaak komische toon met een in de loop der tijd steeds zwaardere thematiek. Zijn bekendste romans zijn Kartonnen dozen, Zwarte tranen en Boze tongen.

Dat laatste boek werd bekroond met de Gouden Uil in 2002, een van de weinige grote literaire prijzen die Lanoye kreeg. De waardering voor zijn literaire werk is wisselend. Zo werd zijn laatste roman, Het derde huwelijk, in nrc.next bekritiseerd wegens de te expliciete morele boodschap. Het boek gaat over een huwelijk tussen een Afrikaanse vrouw en een Belgische homoseksueel, bedoeld om haar een legale verblijfsstatus te bezorgen.

De laatste tien jaar is Lanoye bijna nog bekender als toneelschrijver. Zijn twaalf uur durende Shakespearebewerking Ten Oorlog! trok in 1997 volle zalen in België en Nederland. Het stuk werd ook in Duitsland opgevoerd. Zijn laatste toneelstuk, een bewerking van de roman Mephisto van Klaus Mann, ging kort na de Vlaamse verkiezingen in première als waarschuwing tegen politiek populisme.

De Gouden Ganzenveer is niet zozeer een literaire prijs, als wel een culturele onderscheiding, die wordt toegekend vanwege iemands ‘grote betekenis voor het geschreven en gedrukte woord in Nederland’.

Voor het eerst wordt de prijs aan een buitenlander uitgereikt. „Prima”, vindt Lanoye. „Hoe meer kruisbestuiving tussen Vlaanderen en Nederland, hoe beter. Er zijn veel verschillen tussen de twee landen, maar we moeten elkaar niet uit het oog verliezen.”

Onder de leden van de academie die de prijs toekent zijn Paul Schnabel, Gerlach Cerfontaine, Geert Mak, Henk van Os, Marita Mathijsen en Winnie Sorgdrager. Op 19 april neemt Lanoye zijn prijs in ontvangst. „Ik hou van optreden en praat graag. Er zal veel gespeecht worden die dag. Vooral door mijzelf.”

www.goudenganzeveer.nlwww.lanoye.be