Moord stelt Turken voor moeilijke vragen

Een minderjarige jongen haalde de trekker over maar wie is uiteindelijk verantwoordelijk voor de moord op de Turks-Armeense journalist Hrant Dink? Dat is de vraag die Turkije zich stelt.

Een portet van de vermoorde Turks-Armeense journalist Hrant Dink ligt tussen kaarsjes die de plaats markeren waar hij vrijdag in Istanbul werd doodgeschoten. (Foto Reuters) A portrait of Turkish-Armenian author Hrant Dink lies among candles at the spot where Dink was killed in Istanbul January 21, 2007. The suspected killer of a prominent Turkish-Armenian journalist has confessed to shooting Hrant Dink because he had insulted Turkish people, broadcaster CNN Turk reported on Sunday. "I read on the Internet that he said 'I am from Turkey but Turkish blood is dirty' and I decided to kill him ... I do not regret this," Ogun Samast told interrogators shortly after he was arrested in Samsun on the Black Sea coast, CNN Turk said. REUTERS/Ahmet Ada (TURKEY) REUTERS

Nog steeds komen er mensen naar de plek in de wijk Osmanbey waar de Turks-Armeense journalist Hrant Dink vrijdag werd vermoord. Ze leggen bloemen, tekenen het condoleanceregister of huilen terwijl ze verbijsterd naar het gebouw van Agos kijken, de krant waarvan Dink hoofdredacteur was. Een van de bezoekers gisteren was de schrijver Orhan Pamuk. Net als Dink moest hij zich vorig jaar voor de rechter verantwoorden omdat hij de zogeheten Turkse identiteit beledigd zou hebben. Bij zijn bezoek leverde Pamuk felle kritiek op artikel 301 van het Wetboek van Strafrecht, dat belediging van die identiteit strafbaar stelt. „Degenen die verklaarden dat onze broeder (Dink, red.) een vijand van Turkije was, degenen die hem een doelwit maakten, zij dragen schuld (voor de moord, red.)”, aldus Pamuk.

Het waren harde woorden en de komende weken zal blijken of zij terecht waren. Een van de belangrijkste vragen is of Ogün Samast, die de moord heeft bekend, hulp bij zijn daad kreeg. Een van de ooms van de minderjarige jongen verklaarde op de Turkse televisie dat Ogün het niet in zijn eentje had kunnen doen. „Hij kende heg noch steg in Istanbul”, aldus de oom. „De jongen is gebruikt.” Die opvatting wordt vaker gehoord in Turkije, met name omdat Ogün minderjarig is. In dit land is het niet ongebruikelijk dat minderjarigen moordklusjes opknappen, omdat de rechter hun een lichtere straf oplegt.

Maar wie zat er dan werkelijk achter de moord? In de stad Trabzon, waar Samast vandaan komt, is nog een aantal anderen opgepakt. Onder de arrestanten bevindt zich iemand die betrokken was bij een aanslag op een vestiging van McDonald’s in de Zwarte-Zeestad. Of het echt om een ‘criminele bende’ gaat, is vooralsnog volstrekt onduidelijk maar in Trabzon is de afgelopen jaren flink wat gebeurd. Vorig jaar nog werd daar tijdens de rel om de Deense spotprenten over de profeet Mohammed een Italiaanse priester vermoord, eveneens door een minderjarige. De moeder van die dader verklaarde trots te zijn op haar zoon, want hij had het gedaan „voor God”. Eerder al werd in Trabzon een groep mensen bijna gelyncht omdat zij de Turkse vlag zouden verbranden.

En was het motief voor de moord extremistisch nationalisme? De autoriteiten hebben vooralsnog alleen laten weten dat Samast bekend heeft. De nieuwszender CNN-Türk meldde gisteren echter al dat Samast het volgende verklaarde: „Ik las op internet dat hij (Dink, red.) zei: ‘Ik kom uit Turkije maar Turks bloed is vuil’ en ik besloot hem te vermoorden. Ik heb er geen spijt van.” Als Samast dit werkelijk verklaard heeft, dan is het een directe verwijzing naar een van de rechtszaken die de extreem-nationalistische advocaat Kemal Kerinçsiz tegen Dink aanspande. Dink zei in een vraaggesprek met deze krant nooit gezegd te hebben dat Turks bloed ‘vergiftigd’ is. In zijn door nationalisten gewraakte uitspraak had hij Armeniërs juist willen oproepen naar de toekomst te kijken en niet altijd maar te blijven hangen in het verdriet om de genocide van 1915.

En zo heeft Turkije zich de komende tijd een groot aantal vragen te stellen. Is journalistiek in Turkije zo’n gevaarlijk beroep geworden dat controversiële journalisten vierentwintig uur per dag lijfwachten moeten krijgen? Hoe kon het zijn dat Dink naar eigen zeggen steeds maar weer om bescherming vroeg maar de Turkse autoriteiten absoluut niet bereid waren hem daarin tegemoet te komen?

Maar de allerbelangrijkste vragen hebben betrekking op de collectieve psyche van dit land, waar nationalisme de afgelopen tijd zo in zwang is gekomen. Keer op keer blijkt hoezeer dat nationalisme de toon zet in bijvoorbeeld de politiek. In december raakten nationalistische Turken overstuur omdat het er even op leek dat de regering havens en vliegvelden wilde openstellen voor Grieks-Cyprische schepen en vliegtuigen. Op de Turkse televisie zeiden sommige nationalisten zonder een spoor van ironie dat openstelling zou leiden tot een Grieks-Cyprische ‘bezetting’ van de havens en de vliegvelden. Hoezeer zij politiek de wind mee hadden, bleek toen duidelijk: premier Erdogan nam strafmaatregelen van de Europese Unie voor lief, omdat hij volledige openstelling niet aan het thuisfront kon verkopen. Overigens heeft Erdogan de moord op Dink scherp veroordeeld.

Nationalisme is van oudsher een belangrijke politieke kracht in Turkije. In West-Europa zetten velen vraagtekens bij een al te extreem beleden vaderlandsliefde, die herinneringen oproept aan de Tweede Wereldoorlog. Turken daarentegen zien nationalisme positief. Het was liefde voor het vaderland dat hen inspireerde, zo zeggen zij, tot verzet tegen de buitenlandse bezetters aan het einde van het Ottomaanse Rijk en dat hen ertoe bracht een nieuwe Republiek te beginnen. Na vrijdag biedt nationalisme ook een moorddadig gezicht.

„Dink kwam net als ik uit Malatya”, zei een vrouw bij het gebouw van Agos. „Ik ben moslim maar Dink was meer Turk dan ik.” Wat betekent het dan om ‘Turk’ te zijn? Ben je nog steeds ‘Turk’ ook al heb je kritiek op het vaderland of word je dan een verrader? Wanneer mag een Turk naar de wapens grijpen om dat vaderland te verdedigen? Na de moord op Dink kan Turkije deze vragen niet langer ontlopen.

    • Bernard Bouwman