Beschermheilige van de Franse daklozen

De Franse priester Abbé Pierre is vannacht in Parijs overleden. De oprichter van de Emmaüs-beweging voor daklozen was immens populair in Frankrijk.

Abbé Pierre in 2004. Foto Reuters French priest Abbe Pierre, a well-known figure in the fight against poverty, leaves the Elysee Palace in Paris in this January 6, 2004 file photo. Pierre died at the Val de Grace hospital in Paris on January 22, 2007. He was 94. REUTERS/Charles Platiau/Files (FRANCE) Held Weldoener voor de armen en daklozen in Frankrijk Reuters

‘Il a essayé d’aimer’, hij heeft gepoogd lief te hebben. Die tekst zou Abbé Pierre het liefst op zijn grafsteen hebben. Op 1 februari 1954, het vroor dertien graden, richtte hij via de radio een gepassioneerde oproep tot de Fransen om daklozen huisvesting te bieden: „Vrienden! Help! Om drie uur vannacht stierf een vrouw door bevriezing op de boulevard de Sébastopol. In haar hand hield zij een uitzettingsbevel dat zij eergisteren had ontvangen.” Die oproep maakte Abbé Pierre tot de schutspatroon van de Franse daklozen, wiens naam in één adem wordt genoemd met die van Jeanne d’Arc en Charles de Gaulle. Rebel van God, heilige lastpost, het geweten van Frankrijk – dat zijn enkele epitheta die hem in de loop van zijn leven zijn toegekend. Vannacht overleed hij op 94-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Parijs.

Abbé Pierre werd als Henri Grouès op 5 augustus 1912 geboren in Lyon als vijfde van acht kinderen. Hij was de zoon van een welgestelde zijdefabrikant, die bekend stond om zijn filantropie. Na zijn gymnasiumtijd ging Henri theologie studeren en trad toe tot de uiterst strenge, contemplatieve orde der kapucijnen. Zo erg was dat leven daar niet, zei hij enkele jaren geleden in een interview met Le Point. „Zelfkastijding draagt bij aan een goede bloedsomloop. Tegenwoordig is deze praktijk in de meeste gevallen vervangen door sportbeoefening, hoewel sommige kloosters die leefregel blijven praktiseren. Vraag het degenen die het meemaken, ze glimlachen erom.” In 1938, het jaar dat hij tot priester werd gewijd, moest Grouès echter het kloosterleven opgeven, omdat hij aan tbc leed.

Kort voor het begin van de Tweede Wereldoorlog werd hij vicaris in Grenoble. In 1942 kwam hij in contact met het verzet, waarbij hij de schuilnaam Abbé Pierre aannam. Hij verborg joden, leerde papieren vervalsen en hielp vluchtelingen de grens over naar Zwitserland, onder wie een jongere broer van generaal De Gaulle. Na de Tweede Wereldoorlog zat hij enkele jaren in de Assemblée Nationale, eerst voor de christen-democratische MRP, later als links-onafhankelijk volksvertegenwoordiger.

Abbé Pierre is echter vooral bekend geworden als oprichter van de Emmaüs-beweging, die daklozen onderdak bood. De naam ontleende hij aan het bijbelverhaal (Lucas 24, 13-35) dat vertelt van twee leerlingen die Jezus herkennen in de gast die ze, na een wandeling van Jeruzalem naar het dorpje Emmaüs, aan tafel krijgen. Toen in de winter van 1954 meer dan tweeduizend mensen zonder huis en haard over straat zwierven, richtte Abbé Pierre zijn beroemd geworden oproep tot het Franse volk. Honderden mensen kwamen naar hem toe, met dekens, voedsel en geld, zo’n zeventig miljoen gulden. Het was het begin van zijn immense populariteit, die versterkt werd door zijn mediagenieke voorkomen: een grote grijze baard, een Baskische muts, de pij en de onafscheidelijke wandelstok. Hij legde de basis voor een wereldwijd netwerk van 350 Emmaüs-vestigingen, woongemeenschappen die geld verdienen door de verkoop van tweedehands goederen.

Abbé Pierre is ondanks zijn kritiek op het verplichte celibaat voor priesters en zijn pleidooien ook vrouwen tot het priesterambt toe te laten nooit vervreemd van de kerk. In het interview met Le Point zei hij nooit te hebben overwogen om uit te treden. Zijn positie in de kerk, vertelde hij, was duidelijk vastgelegd door de brief die hij na zijn oproep in 1954 kreeg van de secretaris van het college van kardinalen. Daarin stond dat zij zijn werk geen publieke zegen zouden geven, omdat ‘clericalisering’ zijn actie voor de daklozen geen goed zou doen.

Zijn populariteit liep een flinke deuk op toen Abbé Pierre zich begin 1996 leek schuldig te maken aan antisemitisme door steun te betuigen aan de omstreden opvattingen van een vriend, de filosoof Roger Garaudy, die in zijn boek Les mythes fondateurs de la politique israélienne vraagtekens zette bij de Holocaust. Het leidde er toe dat de Liga ter bestrijding van racisme en antisemitisme Abbé Pierre schrapte als lid. Hij maakte publiekelijk zijn excuses voor zijn misstap en vroeg om vergeving.

Ook daarna is Abbé Pierre zich blijven inzetten voor de daklozen. In februari 2004, vijftig jaar na zijn eerste oproep, lanceerden zijn aanhangers een ‘Manifest tegen de armoede’. Zijn doel was nog altijd niet verwezenlijkt, want in dat jaar leefden er in Frankrijk een half miljoen mensen op straat.

Emmaüs in Nederland:www.emmaus.nl

    • Herman Amelink