Tate Britain verheft verboden protest tot kunstwerk

In een cirkel van een kilometer rond het Britse parlement mag niet langer worden geprotesteeerd zonder toestemming. Kunstenaar Mark Wallinger stelt nu de vredesactie van Brian Haw tentoon.

Mark Wallinger bewandelt de grens tussen legale en illegale vrijheid van meningsuiting in het museum Tate Britain voor de door hem gekopieerde stellage van vredesactivist Haw Foto AFP Artist Mark Wallinger walks a "metaphorical line" representing the one kilometre exclusion zone surrounding London's Parliament Square beside his installation at Tate Britain in London, 15 January 2007. Wallinger has recreated peace campaigner Brian Haw's Parliament Square protest running along the full length of the Duveen Galleries. The installation consists of a meticulous reconstruction of over 600 weather-beaten banners, photographs, peace flags and messages that have been amassed by well-wishers. Brian Haw began his protest against economic sanctions imposed on Iraq in June 2001, and has remained opposite the Palace of Westminster ever since. The one kilometre exclusion zone surrounding Parliament Square came into effect 23 May 2006, resulting in much of Haw's protest being removed. Wallinger's work is part of a series, "State Britain" an ongoing series of contemporary sculpture commissions. AFP PHOTO/ADRIAN DENNIS AFP

Floris van Straaten

Met een knipoog heeft Tate Britain zich deze week in de illegaliteit gestort. Zonder toestemming van de politie heeft het museum met dank aan de kunstenaar Mark Wallinger een even rommelig als hartstochtelijk protest tegen de oorlogen in Irak en Afghanistan doen herleven in het hart van het gebouw.

De veertig meter lange stellage bestaat uit borden met gruwelijke afbeeldingen van verminkte kinderen in Irak, met leuzen als ‘You Lie, Kids Die, Bliar’. Met opzet wordt de naam van premier Tony Blair steeds verbasterd tot ‘Bliar’. Voorts wordt de kijker getrakteerd op aansporingen als ‘Make Peace, Not War’. Aan een waslijn hangen hemden, die in bloed gedrenkt lijken te zijn.

Ook Bijbelse toespelingen ontbreken niet. Een afbeelding toont Blair en twee van zijn ministers met elk een beker bloed voor zich. Daaronder de tekst: „Hij nam water en wies de handen voor de schare, zeggende ‘Ik ben onschuldig…’.” (Mattheüs XXVII, 24)

Maar het belangrijkste zijn wellicht de verwijzingen naar het recht op vrije meningsuiting. ‘Wij zullen niet tot zwijgen worden gebracht’, staat er op een kartonnen bord. Even verderop: ‘Het is ons recht te protesteren’. Dit lijkt de kern van ‘State Britain’, zoals Wallinger zijn werk heeft gedoopt.

Het geheel vormt een getrouwe kopie van de stellage van vredesactivist Brian Haw. Sinds juni 2001 stond hij daarmee permanent op het plein voor het parlementsgebouw. Door de jaren heen breidde de stellage van de voormalige timmerman zich uit, mede dank zij giften van sympathisanten. Onder hen de schilder Banksy, die een ironisch werk schonk van twee zwaar bewapende mannen die met rode verf op een muur het logo van de beweging voor nucleaire ontwapening schilderen.

Haws protestactie was tegen het zere been van Blair en de premier sloeg terug. Een nieuwe wet tegen de georganiseerde misdaad verbiedt nu ook demonstraties in een straal van een kilometer om het parlement zonder toestemming van de politie.

Haw ontsprong aanvankelijk de dans omdat hij al eerder toestemming van de autoriteiten voor zijn eenzame protest had gekregen. Maar de regering spande een rechtszaak tegen hem aan en won. Bij ‘Nacht und Nebel’ overvielen vervolgens op 23 mei vorig jaar 78 politiemensen Brian en ontmantelden zijn installatie.

Veel Britten, met name lieden die zelf de Britse rol bij de oorlog in Irak afkeurden, waren verontwaardigd over deze aantasting van de vrijheid van meningsuiting, zoals zij het zagen. Haw werd overigens niet geheel monddood gemaakt. Hij mocht blijven met een stellage van maximaal drie meter lengte. Zo zit hij nog altijd tegenover het parlement, dag en nacht.

Kort voor de politieactie was de kunstenaar Mark Wallinger ten tonele verschenen, die eerder onder meer furore maakte met een beeld op Trafalgar Square van Jezus als gewone man getiteld ‘Ecce Homo’ (Zie de Mens). Van Tate Britain kreeg hij de opdracht een tentoonstelling te verzorgen voor de centrale hal van het museum. Hij liet zijn oog vallen op Haws stellage.

Enkele dagen voor de politieactie fotografeerde hij diens hele opstelling tot in de kleinste details. Het kostte hem enige maanden en een bedrag van 90.000 pond (135.000 euro) om alles getrouw na te maken. Nu staat State Britain dan in de centrale hal van Tate Britain. Schuin door de zaal loopt een lijn van zwarte tape. Het Tate-gebouw ligt namelijk precies op de grens van de één-kilometerzone om het parlement. Zo onderstreept Wallinger, het verband tussen het ‘kunstwerk’ en de restrictieve politieke werkelijkheid van Blairs Groot-Brittannië. Zonder dat er overigens ook maar iemand is die serieus denkt dat de politie het museum kan binnenvallen.

Niet iedereen is even enthousiast over Wallingers project. „Is het niet gewoon lui van een kunstenaar van zijn statuur om stukje voor stukje Haws protest te reproduceren”, vroeg criticus Tim Teeman zich in het dagblad The Times af. Hij verweet de kunstenaar politieke correctheid. „Een kunstwerk voor de oorlog, voor Blair, dat zou pas radicaal zijn geweest.”

Anderen prijzen Wallinger juist voor het idee zo’n straatprotest over te hevelen naar de monumentale hal van een museum. „Het moet het opnemen tegen de ruimte waarvan de koele architectuur ontworpen lijkt om zijn razende kreten niet te horen”, schreef Tom Lubbock in The Independent.

Feit is dat Haws stellage zonder de drijvende kracht er achter, die een kilometer verderop zit, een ontzielde indruk maakt. Als protest is het maar een zwakke echo van het origineel, terwijl het als kunstwerk niet echt overtuigt. En ‘Bliar’? Die zal van Wallingers ‘statement’ zeker niet wakker liggen.

    • Floris van Straaten