Op naar het historisch hitterecord

Gerald Schut

Satelietfoto van de aarde. Foto Nasa View of the Earth as seen by the Apollo 17 crew traveling toward the Moon. This translunar coast photograph extends from the Mediterranean Sea area to the Antarctica South polar ice cap. This is the first time the Apollo trajectory made it possible to photograph the South polar ice cap. Note the heavy cloud cover in the Southern Hemisphere. Almost the entire coastline of Africa is clearly visible. The Arabian Peninsula can be seen at the Northeastern edge of Africa. The large island off the coast of Africa is the Malagasy Republic. The Asian mainland is on the horizon toward the Northeast. CREDIT: NASA NASA

Een wereld zonder ijs op de polen is niet alleen een nachtmerrie voor ijsberen en pinguïns. Voor de mensheid kunnen de gevolgen even dramatisch zijn. Denk de ijskappen op de Noord- en Zuidpool weg en je stapt de bloedhete ‘broeikaswereld’ binnen van zo’n 30 miljoen jaar geleden. De zeespiegel lag toen zeventig meter hoger dan nu. Het meest extreme moment was het Paleoceen-Eoceen Temperatuur Maximum (55 miljoen jaar geleden). In die periode schoot de wereldtemperatuur in een paar duizend jaar met 5 à 6 graden Celsius omhoog.

Tot voor kort dachten wetenschappers dat een dergelijk klimaat een eenmalige prehistorische uitschieter was, maar geoloog Lucas Lourens toonde aan dat dit soort extremen vaker is voorgekomen. Sterker nog, ook nu stevenen we in recordtempo af op een vergelijkbaar maximum. „Als het zo doorgaat, gaan we terug naar die prehistorische broeikaswereld”, zegt Lourens. „De concentratie van het broeikasgas CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 30 miljoen jaar nooit zo hoog geweest. Als we niets doen, zijn de gevolgen voor het klimaat niet te overzien. Planten- en diersoorten zullen op grote schaal uitsterven, zoals altijd bij radicale klimaatverandering.”

Onder leiding van Lourens en paleobioloog Henk Brinkhuis deed een team onderzoekers van het Utrechtse Darwin Centrum enkele belangwekkende ontdekkingen over het oeroude ‘paleoklimaat’, die suggereren dat de tegenwoordige klimaatprognoses te optimistisch zijn. De wetenschappers publiceerden er zeven artikelen over in de internationaal vooraanstaande tijdschriften Nature en Science.

Lourens ontdekte dat klimaatextremen samenvallen met variaties in de baan van de aarde om de zon. Klimaatmodellen houden onvoldoende rekening met deze variaties. „Als onze reconstructies correct zijn, ontbreken er dus essentiële elementen in de huidige klimaatmodellen”, zegt Lourens. „Het probleem is dat de modellen vooral kijken naar het relatief stabiele klimaat van de afgelopen zes- à zevenhonderdduizend jaar. Maar de mens heeft dit constante beeld in de afgelopen honderd jaar drastisch verstoord door een ongekende uitstoot van CO2”, aldus Lourens. „Daardoor zijn die laatste zevenhonderdduizend jaar als referentie niet meer geschikt.” De modellen hebben te weinig oog voor de snelle veranderingen in de afgelopen eeuw en onderschatten dus de veranderingen in het klimaat.

In de afgelopen honderd jaar is de atmosferische CO2-concentratie in hetzelfde razende tempo gestegen als rondom het historisch warmterecord van 55 miljoen jaar geleden. Voor de Industriële Revolutie bedroeg het CO2-gehalte 280 ppmv (parts per million). Nu is dat 380 ppmv. „Binnen tien jaar zitten we op 420 ppmv”, zegt Lourens. Ter vergelijking: op het absolute toppunt van 55 miljoen jaar geleden wordt de CO2-concentratie op zo’n 1000 ppmv geraamd. Angstwekkend dicht in de buurt van de 900 ppmv die in het jaar 2100 wordt bereikt, als we het zwartste scenario mogen geloven van International Panel on Climate Change (IPCC) – de wereldwijde koepel van klimaatwetenschappers. Maar zelfs die voorspelling kan volgens Lourens wel eens te laag zijn.

Ook de huidige modelstudies over de toekomstige zeespiegelstijging vindt Lourens niet realistisch. Die modellen richten zich vooral op het tijdvak sinds de laatste grote dooiperiode (zo’n 20.000 jaar geleden). Door het trage smelten van de ijskappen is de zeespiegel in die tijd met gemiddeld slechts één centimeter per jaar gestegen. Lourens: „Maar we hebben in het verleden ook periodes gekend waarin de zeespiegel in vijfhonderd jaar met wel twintig meter omhoog schoot. Zulke gebeurtenissen zijn evenmin te verklaren met de huidige modellen.” En zo exotisch is dit soort voorvallen nu ook weer niet. „Drie miljoen jaar geleden lag de zeespiegel 25 meter hoger dan nu. En het was toen slechts 2 à 3 graden warmer.”

„Als we inderdaad een CO2-concentratie in de buurt van duizend ppmv bereiken, zoals rond het historisch hitterecord, is de vraag niet óf de ijskappen gaan smelten, maar hoe snél. Een zeespiegelstijging van tientallen meters is dan onvermijdelijk”, constateert Lourens. Voor hem is de conclusie duidelijk: „Als je als mensheid zo’n ramp ziet aankomen en je bent er bovendien zelf voor verantwoordelijk, dan móét je in actie komen voor het te laat is. Je moet investeren in alternatieve energiebronnen en zuinige energie. Het is zonde om fossiele brandstoffen in je auto te stoppen. Laat dat spul onder de grond zitten, waar het geen kwaad kan.”